NEBE NABE!:

MIROVÊ YEKEMIN DI PÊWÎSTÎYA CİVAKÎ DE

Mirov, zîndewerê ku girêdanê ava dike ye

KURTE

Mirov tenê wekî zîndewerekî bîolojîk tê cîhanê; lê belê mirovbûnê di nava têkiliyan de hîn dibe. Çawa ku ji bo jiyanê pêdiviya wî bi xwarinê, parastinê û stargehê heye, herwiha pêdiviya wî bi baweriyê, hezkirinê, danûstandinê û bi çêkirina girêdanê ya bi mirovên din re jî heye. Ji ber vê yekê girêdan ne tenê pêvajoyeke psîkolojîk e, di heman demê de yek ji mekanîzmayên bingehîn ên jiyana civakî ye.

Têkiliya ewil a di navbera mirov û dayikê de, bi demê re vediguhere malbatê; têkiliya di navbera malbatê û derdorê de vediguhere civakê; têkiliyên di navbera civakan de jî vediguhere nîzamên mirovahiyê yên berfirehtir. Di hemû saziyên wekî ziman, çand, hiqûq, aborî, bawerî, perwerde û siyasetê de şopên wan girêdanên ku mirov bi hev re ava kirine hene.

Lê belê her girêdan ne saxlem e. Cudahiyeke mezin di navbera girêdana ku li ser baweriyê hatiye avakirin û girêdana ku li ser tirs, zext, girêdayîtî (bêîradebûn) an jî neçariyê de hatiye avakirin de heye. Ji ber vê yekê ji aliyê civaknasî ve pirsa bingehîn ne tenê “Mirov bi çi ve girêdayî dibe?” ye. Pirsa girîngtir ev e:

“Mirov çawa girêdayî dibe û ew girêdana ku ava dike çawa civakekê pêk tîne?”

Ev gotar têgeha girêdanê wekî pêvajoyeke ku ji kesî ber bi malbatê ve, ji malbatê ber bi civakê ve û ji civakê ber bi şaristaniyê ve berfireh dibe digire dest.

Peyvên sereke: Nebe nabe, girêdan, mirov, civak, malbat, bawerî, xwedîbûn (aidiyet), piştevaniya civakî, çand, nasname, azadî, civaknasî.

DESTPÊK

   Mirov di kêliya ku tê dinyayê de dikeve nava civakeke amade.

   Zimanekî bêyî ku bixwe bibژêre dibihîze.

   Di nava malbatekê de mezin dibe.

   Navekî digire.

   Tê nava çandekê.

   Ji aliyê jîngeheke ve tê parastin.

   Hîn dibe ku bi mirovan re têkiliyê deyne.

   Bi demê re dest pê dike ku xwe wekî beşekî malbatê, taxê, gund, bajarekî û civakê bibîne.

   Li pişt van hemiyan rastiyeke hevpar heye:

   Mirov girêdanê ava dike.

   Bêyî avakirina girêdanê jiyana civakî ya mirov nayê fikirîn.

   Zarokek bi dayika xwe ve girêdayî dibe.

   Dayik bi zarokê xwe ve girêdayî dibe.

   Xwişk û biray bi hev ve girêdayî dibin.

   Heval bi hev ve girêdayî dibin.

   Hevjîn bi hev ve girêdayî dibin.

   Mirov bi zimanê xwe ve girêdayî dibe.

   Bi çanda xwe ve girêdayî dibe.

   Bi axa xwe ve girêdayî dibe.

   Bi pîşeya xwe ve girêdayî dibe.

   Bi nirxên xwe ve girêdayî dibe.

   Bi baweriya xwe ve girêdayî dibe.

   Bi civaka ku lê dijî ve girêdayî dibe.

   Lê belê li vir cudahiyeke gelekî girîng derdikeve holê:

   Girêdayî bûn û girêdayê (bêîrade) man ne yek tişt in.

   Girêdan dikare baweriyeke dualî, berpirsiyarî û piştevaniyê ava bike.

   Girêdayîbûna kor (bêîrade) dikare bibe sedem ku mirov îradeya xwe ya azad winda bike.

   Ji ber vê yekê ji bo ku civak bi awayekî saxlem bê avakirin, ne bes e ku tenê mirov bi hev ve girêdayî bibin. Divê nîjada girêdanan jî saxlem be.

 TÊGEHA GIRÊDANÊ (NEBE NABE!)

   Em dikarin girêdanê bi awayê herî sade wiha pênase bikin:

   Girêdan ew e ku mirov bi mirovekî din re, bi grûpekî re, bi nirxekî re, bi cihekî re an jî bi cîhana wateyê re têkiliyeke ku berdewamiya wê heye ava bike.

   Mirov carinan ji bo cixareyê dibêje: "Nikarim berdim"; carinan ji bo xoşewîstê dibêje: "Ji ser dilê min dernayê"; û carinan jî di lûtkeya evîn û jiyanê de dibêje: "Bê te nabe." Ev halê dawîn ê hest, navê rastîn ê nebe nabe yê ye.

Di nava vê têkiliyê de bi gelemperî çar unsurên bingehîn hene:

 Bawerî: Dema mirov dikare bi kesê li hemberî xwe bawer bike, girêdan xurt dibe.

 * Xwedîbûn (Aidiyet): Dema mirov xwe wekî beşekî giştî dibîne, hesta xwedîbûnê derdikeve holê.

 * Berpirsiyarî: Girêdana rast tenê ji nêrîna “mafê min e” pêk nayê. Hêza nêrîna “berpirsiyariya min e” jî dide çêkirin.

 Berdewamî: Girêdan ji hevdîtineke ku tenê carekê çêdibe cuda ye. Di nava demê de têkiliyeke ku berdewam dike pêk tîne.

 ÇIMA MIROV GIRÊDAYÎ DIBE?

   Çima mirov bi tenê najî?

   Ji ber ku pêdiviyên mirov qasekî mezin in ku bi tenê nayên dîtin.

   Mirov tê dinyayê û pêdiviya wî bi lênêrîna kesên din heye.

   Zarok nikare xwarina xwe çêke.

   Nikare xwe biparêze.

   Nikare zimanê xwe bixwe biafirîne.

   Nikare rêgezên civakî bi tenê hîn bibe.

   Van hemiyan di nava têkiliya bi kesên din re hîn dibe.

   Ji ber vê yekê ezmûna civakî ya ewil a mirov bi gelemperî ezmûna têkiliyê ye.

   Ji vir encameke civaknasî ya girîng derdikeve:

   Civak ne ew e ku kesên ji hev bi tevahî serbixwe bêserûber werin cem hev. Civak pergala girêdanan e ku têkiliyên berdewam ên di navbera mirovan de ava dikin.

 GİRÊDANA EWIL: DAYİK Û ZAROK

   Derûdora civakî ya ewil a mirov bi piranî malbat e.

   Zarok cîhanê ewil bi piranî bi rêya kesên ku lê dinêrin nas dike.

   Dengan bi rêya wan hîn dibe.

   Baweriyê bi rêya wan hîn dibe.

   Nêzîkbûnê bi rêya wan hîn dibe.

   Sînoran bi rêya wan hîn dibe.

   Danûstandinê bi rêya wan hîn dibe.

   Ji ber vê yekê têkiliyên ku di dema pêşîn de tên avakirin, ji bo têkiliyên ku mirov dê di pêşerojê de ava bike xalek e destpêkê ya girîng in.

   Li vir civaknasî û psîkolojî nêzîkî hev dibin.

   Psîkolojî geşedana hestyarî ya kesî lêkolîn dike.

   Civaknasî jî derdora têkiliyê û avahiya civakî ya ku ev geşedan tê de pêk tê lêkolîn dike.

   Ji ber ku zarok ne tenê di nava malbatekê de, di nava çandeke diyar de mezin dibe.

   Şert û mercên aborî yên malbatê, asta perwerdeyê, derdora wê, ziman, çand û têkiliyên civakî yên malbatê bandorê li ezmûna jiyana zarok dikin.

   Ji ber vê yekê:

   Zarok → malbat → derdor → civak

   Pergaleke girêdanê heye ku bi vî rengî berfireh dibe.

 BAWERÎ: BINGEHA GIRÊDANÊ

   Yek ji unsurên herî girîng ên girêdanê bawerî ye.

   Heke bawerî tune be, têkilî dikare her tim di bin xeteriyê de bê hîskirin.

   Mirovek:

   “Ma ew ê min bide aliyekî?”

   “Ma ew ê zirarê bide min?”

   “Ma ew ê min qebûl bike?”

   “Ma ew ê sozê ku daye min bîne cih?”

   Heke bi van pirsan re her tim rû bi rû bimîne, îstîqrara têkiliyê dikare qels bibe.

   Li hemberî vê yekê hesta baweriyê:

   “Ev têkilî dê bidome.”

   hestê xurt dike.

   Ji aliyê civakê ve jî heman rewş derbasdar e.

   Mirov qasî ku dikarin bi hev re bawer bikin, dikarin hevkariyê bikin.

   Gundî berhemê çêdike.

   Marangoz berheman çêdike.

   Mamoste perwerdehiyê dide.

   Bijîşk xizmetê dike.

   Esnaf mal çêdike an belav dike.

   Lê belê li pişt tevahiya van çalakiyên aborî û civakî unsurekî ku nayê dîtin heye:

   Bawerî.

  GIRÊDAN Û PİŞTEVANÎ

   Yek ji encamên civakî yên girêdanê piştevaniya civakî ye.

   Heke gava mirovekî pêdiviya wî hebe mirovên din alîkariyê bikin, li vir ne tenê qenciya kesane, girêdaneke civakî derdikeve holê.

   Di nava malbatê de piştgirî heye.

   Di cîraniyê de piştgirî heye.

   Di gund de piştgirî heye.

   Di komên pîşeyî de piştgirî heye.

   Di koperatîfan de piştgirî heye.

   Bi mezinbûna civakê re şêwazên piştevaniyê dikarin biguhere; lê manttiqê bingehîn wisa dimîne:

   Mirov tiştê ku bi tenê nikare bike, bi yên din re bi hev re dike.

   Ji ber vê yekê girêdan yek ji zemînên civakî yên hevkariyê ye.

 GIRÊDAN Û ZİMAN

   Yek ji girêdanên civakî yên herî xurt ên mirov ziman e.

   Zarok dema zimanekî hîn dibe ne tenê peyvên fêr dibe.

   Di heman demê de:

   Rêbazên hizirînê,

   Rêyên gotina hestan,

   Têkiliyên civakî,

   Gêrînekên (çîrokên) ji paşerojê tên,

   Sembolên çandî

   Hîn dibe.

   Ji ber vê yekê ziman pira bîrê ya di navbera kes û civakê de ye.

   Mirovek dema bi zimanê xwe diaxive ne tenê danûstandinê dike; di heman demê de bi nifşên beriya xwe re jî têkiliyekê datîne.

   Li vir giringiya ziman a ji bo girêdanê derdikeve holê.

   Ziman → bîr (hafiza) → çand → nasname → civak

   Têkiliyek bi vî rengî dikare bê avakirin.

   Ji ber vê yekê parastina zimanekî ne tenê parastina peyvan e.

   Di heman demê de parastina bîra civakekê ye.

GIRÊDAN Û ÇAND

   Çand pergala girêdanê ya civakî ya mezin e ku di navbera nifşan de tê veguhestin.

   Zarokek:

   Stranekê (kilamekê),

   Çîrokekê,

   Gotineke pêşiyan,

   Xwarinekê,

   Destkarîyekê,

   Cejnekê,

   Cilekî,

   Şêwazekî mîmariyê

   Dema hîn dibe, di navbera paşerojê û îro de girêdanê çêdike.

   Yek ji taybetmendiyên bingehîn ên çandê jî ev e:

   Girêdana paşerojê bi îro re, ya îro bi pêşerojê re.

   Ji ber vê yekê çand ne tenê mîraseke ku di paşerojê de maye ye.

   Di heman demê de mekanîzmayeke veguhestinê ye ku pêşeroja civakê teşe dide.

 * GIRÊDAN Û XWEDÎBÛN (AİDİYET)

   Xwedîbûn (aidiyet) ew e ku mirov karibe bêje:

   “Ez aîdê vir im.”

   Lê belê xwedîbûn ne tenê girêdayîbûna bi cihekî ve ye.

   Mirov:

   Bi malbatekê re,

   Bi derdora hevalan re,

   Bi pîşeyekî re,

   Bi çandekê re,

   Bi civakekê re

   Dikare hesta xwedîbûnê hîs bike.

   Xwedîbûn alîkariya mirov dike ku ciyê xwe yê li dinyayê fêm bike.

   Lê belê ji bo ku xwedîbûn saxlem be, divê rêz li xwedîbûnên mirovên din jî bê girtin.

   Li vir prensîbeke girîng derdikeve holê:

   Girêdayîbûna bi nasnameya xwe re, redkirina nasnameya yê din naxwaze.

   Ev nêrîn dê bibe bingeha mijara girêdan û azadiyê ku em ê di pêşerojê de behsa wê bikin.

 GIRÊDAN Û AZADÎ

   Girêdan û azadî di nihêrîna ewil de dikarin li dijî hev xuya bikin.

   Ji ber ku mirovê ku girêdayî ye hin berpirsiyariyên wî hene.

   Berpirsiyariya malbatê heye.

   Berpirsiyariya zarokan heye.

   Berpirsiyariya civakê heye.

   Lê belê berpirsiyarî her tim ne dijberê azadiyê ye.

   Mirov bi îradeya xwe ya azad dikare têkiliyekê ava bike.

   Ji bo nimûne mirovek:

   “Ev malbat malbata min e.”

   Dikare bêje.

   “Ev pîşe pîşeya min e.”

   Dikare bêje.

   “Ez dixwazim tevkariyê bidim pêşeroja vê civakê.”

   Dikare bêje.

   Li vir girêdan li şûna tunekirina îradeyê, dibe berpirsiyariyeke ku bi îradeyê hatiye hilbijartin.

   Ji ber vê yekê em ê di pêşerojê de vê cudahiyê berfirehtir binirxînin:

   Girêdana azad ≠ girêdayîbûna neçar

 * GIRÊDAN Û AVAKIRINA CIVAKÊ

   Naha em dikarin ji kesî ber bi civakê ve pêşve biçin.

   Zarok bi malbatê ve girêdayî dibe.

   Malbat bi hev re têkiliyê datînin.

   Cîranî çêdibin.

   Tax çêdibin.

   Gund û bajar çêdibin.

   Pîşe derdikevin holê.

   Têkiliyên aborî pêşve diçin.

   Rêgezên hiqûqê çêdibin.

   Saziyên perwerdehiyê derdikevin holê.

   Bi vî rengî têkiliyên piçûk bi demê re vediguhere avahiyên civakî yên mezin.

   Em dikarin vê pêvajoyê bi modelekî sade nîşan bidin:

   Kes (Birey)

   ↓

   Têkilî

   ↓

   Girêdan (Nebe nabe)

   ↓

   Malbat

   ↓

   Piştgirî

   ↓

   Civak

   ↓

   Sazî

   ↓

   Şaristanî

   Ev model dê bibe yek ji stûnên bingehîn ên xebata me.

QETÎNA GIRÊDANAN

   Ji bo fêmkirina girêdanê divê em qetînê jî fêm bikin.

   Mirov dikare ji malbata xwe qut bibe.

   Ji hevalên xwe qut bibe.

   Ji zimanê xwe qut bibe.

   Ji çanda xwe qut bibe.

   Ji civaka xwe qut bibe.

   Ji axa xwe qut bibe.

   Tewra dikare ji cîhana xwe ya wateyê jî qut bibe.

   Hemû van qetînan ne yek in.

   Hinek ji wan encama pêvajoyên jiyana xwezayî ne.

   Hinek ji wan jî dikarin bi şert û mercên wekî şer, koçberiya neçar, krîza aborî, zext, dûrxisistin an guherîna civakî çêbibin.

   Di encamê de qelsbûna girêdanan:

   Tenêtî, biyanîbûn, bêbawerî û pirsgirêkên xwedîbûnê

   Dikarin derkevin holê.

   Lê belê ezmûna her kesî cuda ye. Ji ber vê yekê ne rast e ku bûyerên civakî li ser bingeheke tenê bêne daxistin.

PÎVANA GIRÊDANA SAXLEM

   Yek ji pirsên girîng ên vê gotarê ev e:

   Girêdana saxlem çi ye?

   Di nava girêdaneke saxlem de herî kêm ev unsur dikarin hebin:

   Baweriya dualî,

   Rêzgirtina dualî,

   Îradeya azad,

   Berpirsiyarî,

   Parastina sînoran,

   Piştgirî,

   Danûstandin,

   Berdewamî.

   Di rewşa tunebûna van de girêdan dikare şêwazên cuda bigire.

   Ji bo nimûne têkiliya ku li ser tirsekê hatiye avakirin bi ya ku li ser baweriyê de hatiye avakirin re ne yek e.

   Neçarî û dilxwazî ne yek in.

   Girêdayîbûn û girêdan ne yek in.

   Xwedîbûn û dûrxisistin ne yek in.

   Ev cudahî dê têgehên bingehîn ên civaknasiya girêdanê pêk bînin.

 GIRÊDAN Û PERGALA AŞITIYÊ

   Li vir em digihêjin projeya civakî ya berfirehtir a xebata xwe.

   Heke di binê têkiliyên mirovan de bawerî û piştgirî hebe, divê nîzama civakî jî li ser van bingehan bê avakirin.

   Aşitî ne tenê nebûna şer e.

   Aşitî di heman demê de:

   Bawerî + hiqûq + piştgirî + azadî + berpirsiyarî + rêzgirtina dualî

   Avakirina têkiliyan e.

   Ji ber vê yekê ji aliyê Pergala Aşitiyê ve girêdan têgeheke bingehîn a girîng e.

   Mirov dema ku xwe aîdê civakê hîs dike divê karibe azadiya xwe jî biparêze.

   Dema civak kesî diparêze divê îradeya kesî tune neke.

   Mirov dema azadiya xwe bi kar tîne divê mafên endamên din ên civakê jî li ber çavan bigire.

   Bi vî rengî:

   Kesê azad + girêdanên xurt + berpirsiyariya dualî = civaka saxlem

   Model dikare ji bo nîqaşê bê vekirin.

 ENCAM

   Girêdan ne şêwazeke têkiliyê ya asayî ya di jiyana mirov de ye.

   Girêdan yek ji pêvajoyên bingehîn ên hebûna civakî ya mirov e.

   Mirov girêdanê ava dike.

   Ji ber ku girêdanê ava dike baweriyê pêk tîne.

   Ji ber ku baweriyê pêk tîne hevkariyê dike.

   Ji ber ku hevkariyê dike malbat û saziyên civakî pêşve diçin.

   Saziyên civakî di navbera nifşan de berdewmiyê ava dikin.

   Bi vî rengî komên mirovan şaristaniyan diafirînin.

   Lê belê nîjada girêdanê girîng e.

   Girêdana ku dispêre baweriyê dikare civakê ava bike.

   Girêdana ku dispêre tirsê dikare zextê çêbike.

   Girêdana ku dispêre îradeya azad dikare piştevaniyê çêbike.

   Têkiliya ku dispêre kontrol û girêdayîbûnê jî dikare îradeya mirov qels bike.

   Ji ber vê yekê yek ji pirsên bingehîn ên hizira ji nû ve avakirina mirov û civakê ev e:

   Gelo modeleke girêdanê ya çawa dikare hem azadiya mirov û hem jî piştevaniya civakê biparêze?

   Bersiva vê pirsê ne tenê di psîkolojiyê de; di warên civaknasî, hiqûq, aborî, perwerde, çand, exlaq û siyasetê de lêkolîna bi hev re dixwaze.

   Ji ber vê yekê Civaknasiya Girêdanê, dikare wekî qadeke xebatê ya ku ne tenê têkiliyên kesane, lê belê tevahiya civaka mirov lêkolîn dike bê girtin.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa