ASÎMÎLASYON, DESTHILATÎ Û GUHERÎNA CIVAKÎ

Destpêk û Çarçoveya Têgehî

Asîmîlasyon yek ji wan pêvajoyên herî tevlihev ên guherîna civakî û çandî ye ku dikare di encama hevdîtina dîrokî û civakî ya civat û çandên cuda de derkeve holê. Lêbelê, têgeha asîmîlasyonê tenê bi awayê ku çandek bi çandeke din re têkiliyê dike an jî kes li hawîrdora civakî ya nû xwe diguncîne, nayê ravekirin.

Ji aliyê civaknasiyê ve, pirsa bingehîn ku divê were pirsîn ev e:

Dema civakek bi civakeke din re têkiliyê dike, gelo guherîn di şert û mercên hevbeş û wekhev de pêk tê; an jî civaka bihêztir xwedî hêzên siyasî û aborî ye ku bi wan hêzan ziman, çand, sazî û têgihiştina nasnameya xwe li civaka din ferz bike?

Ev pirs nîşan dide ku asîmîlasyon ne tenê di çarçoveya çandê de, lê di nav têkiliyên desthilatê de jî divê were nirxandin.

Her têkiliya civakî asîmîlasyon nîne. Mirov û civatên mirovan di dîrokê de ji hev ziman, xwarin, huner, teknolojî, hiqûq, muzîk, cil û berg û awayên jiyanê fêr bûne. Ev hevdîtin gelek caran dikare bibe sedema dewlemendbûna çandî.

Ji ber vê yekê:

Têkilî tiştek e, asîmîlasyon tiştekî din e.

Dema du çand ji hev bandorê werdigirin û her du alî dikarin nasnameya xwe biparêzin, em dikarin ji têkiliya çandî biaxivin. Dema komên cuda di nav sazî û hiqûqa hevpar de, bêyî ku taybetmendiyên xwe yên çandî winda bikin, bi hev re bijîn, têgehên pirrengî û tevlihev bûna civakî dikarin bêtir raveker bin.

Lê dema zimanê civakekê ji qada giştî tê derxistin, bîra wê ya dîrokî tê bêqîmetkirin, navên wê tên guhertin, pergala perwerdehiyê li ser yek kalîbê çandî tê avakirin û kes bi awayekî sistematîk tên rêberkirin ku nasnameya serdest qebûl bikin, êdî tenê bi guherîna çandî ya xwezayî ve mijar nayê ravekirin.

Ji ber vê yekê, di lêkolîna asîmîlasyonê de divê her tim ev sê pirs bi hev re bên pirsîn:

1. Gelo guherîn çêdibe?

2. Gelo guherîn di kîjan alî de çêdibe?

3. Li pişt vê guherînê hilbijartina azad heye, avantajên civakî hene, an jî mekanîzmayên zexta sazî û newekheviyê hene?

Ev sê pirs dikarin çarçoveya metodolojîk a bingehîn a lêkolîna asîmîlasyonê ava bikin.

---

1. WATEYA CIVAKNASIYA ASÎMÎLASYONÊ Û AVAHIYA WÊ YA PIR-LAYE

Di teoriyên klasîk ên asîmîlasyonê de mijara bingehîn ew e ku komên kêmneteweyî an koçber, bi demê re taybetmendiyên çandî yên civaka serdest qebûl dikin.

Ev pêvajoy tenê ji guherîna zimanê pêk nayê.

Asîmîlasyon dikare ev qadên piralî bigire nav xwe:

- ziman,

- perwerde,

- nirx,

- norm,

- sazî,

- têkiliyên aborî,

- malbat,

- zewac,

- nasname,

- medya,

- beşdarbûna siyasî,

- hiqûq,

- bîra civakî.

Milton Gordon di modela xwe ya klasîk de asîmîlasyonê ne wekî pêvajoyeke tenê, lê wekî çend pêvajoyên ku bi hev ve girêdayî ne, dinirxîne. Di modela Gordon de asîmîlasyona çandî/acculturation, asîmîlasyona avahîsazî, asîmîlasyon bi rêya zewacê, asîmîlasyona nasnameyî, kêm bûna pêşdaraziyê, kêm bûna cudakariyê û kêm bûna nakokiyên di qada hemwelatîbûnê de cih digirin.

Ev nêzîkatî xalek girîng derdixe holê:

Asîmîlasyon tenê “destpêkirina axaftina bi zimanekî din” nîne.

Mirov dikare zimanê xwe bidomîne, lê heke di qadên perwerdehiyê, aboriyê, medyayê, saziyên giştî û prestîja civakî de her tim girêdayî navendeke çandî ya din bibe, guherîna nasnameyê dikare ji rêyên cuda pêk were.

Ji ber vê yekê divê avahiya pir-layeya asîmîlasyonê were lêkolînkirin.

---

1.1. Ziman û Kodên Têkiliyê

Ziman yek ji qadên herî girîng ên nîqaşa asîmîlasyonê ye.

Çimkî ziman tenê amûrekî ragihandinê nîne.

Ziman:

- bîrê,

- têkiliyên malbatê,

- gotinên pêşiyan,

- çîrok,

- helbest,

- muzîk,

- vegotinên olî û çandî,

- zanîna civakî,

- zanîna herêmî

ji nifşekê bo nifşekî din diguhêze.

Dema zarok zimanê malbata xwe diaxive, lê li dibistanê, dadgehê, nivîsgehên dewletê, medyayê û jiyana aborî mecbûr e zimanekî din bi kar bîne, di navbera her du zimanan de dikare di demê de cudahiyeke girîng a statûyê çêbibe.

Di vê rewşê de mijar tenê “zanîna du zimanan” nîne.

Mijara bingehîn ev e:

Kîjan ziman hêza giştî heye?

UNESCO jî balê dikişîne ser girêdana di navbera ziman û perwerdehiyê de û nîşan dide ku ziman, nasname, hêz û beşdarbûna civakî bi hev ve girêdayî ne û perwerdehiya pirzimanî dikare ji bo tevlêbûn û fêrbûnê girîng be.

Ji ber vê yekê parastina zimanê civakekê divê tenê wekî mijareke folklorî neyê dîtin.

Ziman di heman demê de bingeha vê pêwendiyê ye:

bîra civakî + perwerde + beşdarbûna giştî + domdariya çandî.

---

2. ROBERT E. PARK Û NÊZÎKATIYA DIBISTANA CHICAGO

Yek ji navên klasîk ên civaknasiyaya asîmîlasyonê Robert E. Park e.

Xebatên destpêkê yên Dibistana Chicago bi taybetî li ser koç, bajarvanî û beşdarbûna komên etnîk ên cuda di jiyana bajarî de rawestiyan.

Di nêzîkatiya Park û Ernest W. Burgess de têkiliyên di navbera koman de bi vê pêvajoyê têne ravekirin:

têkilî → pêşbazî → nakokî → lihevhatin → asîmîlasyon

Di nêzîkatiya klasîk de asîmîlasyon wekî pêvajoya beşdarbûna mirovan ên cuda di jiyana civakî û çandî ya hevpar de tê dîtin. Lêbelê, edebiyata hevdem a civaknasiyê balê dikişîne ser vê yekê ku nêzîkatiya Park û Burgess wekî modeleke hêsan a “helandina yekalî” xwendin kêm e; nêzîkatiya destpêkê aliyê têkiliya hevbeş jî dihewand.

Li vir divê cudahiyeke girîng were kirin.

Nêzîkatiya Park bi taybetî hewl dida ku di şert û mercên dîrokî yên taybet de beşdarbûna komên koçber di civaka Amerîkî de rave bike.

Ji ber vê yekê, sepandina heman modelê bi awayekî rasterast û bêguherîn li ser komên xwecihî an civatên dîrokî ku demeke dirêj rastî zexta çandî an zimanî hatine, dikare ji aliyê metodolojiyê ve bibe problem.

Çimkî rewşa koçber û rewşa civakeke dîrokî ya ku ji mêj ve li ser cografyaya xwe dijî ne wek hev in.

Ji ber vê yekê pirsa civaknasiyaya nûjen tenê ev nebe:

“Kom çawa xwe li civakê diguncîne?”

Di heman demê de divê ev pirs jî were pirsîn:

“Civak bi kîjan şertan ji bo vê komê cih vedike?”

---

3. MILTON GORDON Û MODELA PIR-LAYE YA ASÎMÎLASYONÊ

Milton Gordon di sala 1964an de di xebata xwe ya Assimilation in American Life de asîmîlasyon wekî pêvajoyeke pir-layê nirxand. Di wê berhemê de wî modelên cuda yên civakî, wekî pirrengiya çandî, Anglo-conformity û melting pot jî nîqaş kirin.

Di nêzîkatiya Gordon de heft pêvajoyên bingehîn hene:

1. Asîmîlasyona çandî

Fêrbûna ziman, nirx û kalîbên jiyana rojane yên civaka serdest.

2. Asîmîlasyona avahîsazî

Beşdarbûna koma kêmneteweyî di sazî û torên civakî yên civaka serdest de.

3. Asîmîlasyon bi rêya zewacê

Belavbûna zewacên di navbera koman de.

4. Asîmîlasyona nasnameyî

Nasnameya kesayetî hêdî hêdî bi nasnameya civaka serdest re yekgirtî dibe.

5. Qebûlkirina helwestî

Kêm bûna pêşdaraziyên li dijî komê di nav civaka serdest de.

6. Qebûlkirina reftarî

Kêm bûna cudakariyê an rakirina wê.

7. Asîmîlasyon di qada hemwelatîbûnê de

Kêm bûna nakokiyên di warê nirxan û têkiliyên hêza siyasî de.

Ev model ji ber ku nîşan dide asîmîlasyon ne tenê xwedî aliyê çandî, lê di heman demê de xwedî aliyên civakî, malbatî, sazî û siyasî jî ye, girîng e.

Lê dîtina vê modelê wekî zincîra qonaxên otomatik ji bo her civak û her serdemê jî problem e.

Lêkolînên paşerojê nîşan dane ku aliyên Gordon ne her tim di heman rêzê de pêk tên û di nav komên cuda de dikarin encamên cuda derxin.

Ji ber vê yekê divê modela Gordon wekî amûreke analîzê were bikaranîn, ne wekî qanûneke neguhêzbar ku ji bo hemû civakan bê sepandin.

---

4. CUDABÛNA CIVAKNASÎ YA DI NAVBERA ASÎMÎLASYON Û ENTEGRASYONÊ DE

Di mijara asîmîlasyonê de yek ji têgehên ku herî zêde tê tevlihevkirin entegrasyon e.

Ev her du têgeh ne yek in.

Entegrasyon

Entegrasyon beşdarbûna komên civakî yên cuda di sazî û jiyana civakî ya hevpar de ye.

Di vê beşdarbûnê de parastina nasnameyên çandî yên cuda gengaz e.

Mirov dikare:

- bi zimanê xwe yê dayikê biaxive,

- çanda xwe bijî,

- kevneşopiyên xwe yên olî an çandî bidomîne,

- dîroka xwe hîn bibe,

û di heman demê de bibe endamê wekhev ê pergala hiqûqê ya hevpar.

Di vê rewşê de tevlêbûna civakî û cudahiya çandî ne mecbûr e ku dijberê hev bin.

Asîmîlasyon

Asîmîlasyon, bi taybetî di awayên xwe yên zordar de, bi lawazbûn an devjêberdana taybetmendiyên çandî yên komekê û qebûlkirina kalîbên çandî yên koma serdest ve girêdayî ye.

Ji ber vê yekê dikare analîtîk wiha were cudakirin:

Entegrasyon = jiyana hevpar + gengazbûna parastina cudahiyan

Asîmîlasyon = kêm bûna cudahiyê an ji holê rakirina wê

Lê di pêvajoyên civakî yên rastîn de ev her du rewş bi temamî ji hev cuda ne. Di heman civakê de dikare di hin qadên jiyanê de entegrasyon û di hin qadên din de asîmîlasyona çandî bi hev re xuya bibin.

---

5. LIHEVATIN, ENTEGRASYON, ASÎMÎLASYON Û PIRRENGÎ

Ji bo ku têgeh bi hev re neyên tevlihevkirin, dikare çar kategoriyên cuda bên bikaranîn:

A. Lihevhatin

Guncandina reftarî ya kes an komê bi şert û mercên nû re.

B. Entegrasyon

Beşdarbûna komên cuda di sazî û jiyana civakî ya hevpar de.

C. Asîmîlasyon

Guherîna bihêz a taybetmendiyên çandî û nasnameyî yên komekê ber bi taybetmendiyên koma serdest ve.

D. Pirrengî

Gengazbûna domandina çand û nasnameyên cuda di nav civakekê de, di çarçoveya hiqûqa hevpar de.

Ev cudahî bi taybetî girîng e.

Çimkî jiyana civakekê di bin pergala hiqûqa hevpar de ne mecbûr e ku hemû kes heman ziman biaxivin, heman çandê qebûl bikin an xwedî heman vegotina dîrokî bin.

Xebatên UNESCO yên li ser siyaseta perwerdehiya nûjen û pirzimanî jî girîngiya hesabkirina zimanan ku xwendekar wan baş fam dike ji bo tevlêbûn û kalîteya perwerdehiyê nîşan didin.

---

6. ASÎMÎLASYON, DESTHILATÎ Û MEKANÎZMA DEWLETÊ

Di analîza civaknasiyê ya asîmîlasyonê de yek ji têgehên herî girîng desthilatî ye.

Çimkî çand tenê bi hev re hevdîtin nakin.

Hin çand dikarin gihiştina wan a zêdetir bi çavkaniyên aborî, hêza siyasî, sazîyên perwerdehiyê, amûrên medya û sazîyên dewletê hebe.

Ji ber vê yekê divê ev pirs were pirsîn:

Kîjan ziman li dibistanê tê hînkirin?

Dîroka kê di pirtûkên dersê de tê vegotin?

Navên kê di tomarkirinên fermî de tên parastin?

Çanda kê ji aliyê medyayê ve tê nîşandan?

Kîjan ziman dikare li nivîsgehên dewletê were bikaranîn?

Hemû van pirsan têkiliya di navbera qada çandî û desthilatê de nîşan didin.

Dewlet dikare bi rêya:

- pergala perwerdehiyê,

- siyaseta zimanê fermî,

- hiqûqa hemwelatîbûnê,

- tomarkirinên nifûsê,

- navên cihan,

- rêzikên medya,

- xizmetên giştî,

- siyaseta aborî

li ser qada çandî bandorê bike.

Ji ber vê yekê asîmîlasyon tenê wekî berhevoka hilbijartinên kesane nayê ravekirin.

Di hin rewşan de hilbijartinên kesane jî ji hêla teşwîq û astengiyên ku saziyên civakî diafirînin ve tên şekildan.

---

7. CIHÊ PERWERDEHIYÊ DI PÊVAJOYA ASÎMÎLASYONÊ DE

Perwerdehî sazîyek navendî ye di veguhestina çanda civakî ji nifşekê bo nifşê din de.

Dibistan tenê matematîk, zanist an dîrok hîn nake.

Di heman demê de bandorê dike ku:

- kîjan ziman xwedî prestîj e,

- kîjan dîrok girîng tê hesibandin,

- kîjan sembol wekî hevpar tên qebûlkirin,

- kîjan nasname di qada giştî de xuya dibe.

Ji ber vê yekê pergala perwerdehiyê di lêkolîna asîmîlasyonê de girîngiyeke taybet heye.

Heke zimanê malbata zarokekê di dibistanê de bi temamî bêdeng bibe, zarok dikare bi demê re di navbera zimanê xwe û zimanê perwerdehiyê de cudahiyeke statûyê bijî.

Li hember vê, perwerdehiya pirzimanî dikare rê bide ku zimanên cuda beşdarî pêvajoyên fêrbûnê û beşdarbûna giştî bibin. Nêzîkatiya nûjen a UNESCO jî pirzimanîbûnê wekî yek ji hêmanên bingehîn ên siyaseta perwerdehiyê dinirxîne.

Armanc ne guhertina zimanekî bi zimanekî din e; armanc ew e ku zimanên cuda di jiyana civakî ya hevpar de bi hev re hebin.

---

8. BÎRA DÎROKÎ Û ASÎMÎLASYON

Yek ji aliyên girîng ên asîmîlasyonê, lê gelek caran kêm tê lêkolînkirin, bîra dîrokî ye.

Bîra civakekê bi rêya:

- dîroka devkî,

- vegotinên malbatê,

- goristan,

- navên cihan,

- helbestên gelêrî,

- muzîk,

- destan,

- vegotinên olî,

- kevneşopî,

- avahiyên dîrokî

tê veguhestin.

Dema van hêmanan bi awayekî sistematîk tên bêdengkirin an ji dîtinê tên derxistin, girêdana civakê bi rabirdûya xwe dikare lawaz bibe.

Bi taybetî guhertina navên cihan tenê guhertina tabelayekê nîne.

Navê cihan dikare ev têkiliyê hilgire:

cih + bîr + ziman + dîrok + aidiyet

Ji ber vê yekê parastina bîra dîrokî beşeke girîng a lêkolîna asîmîlasyonê ye.

---

9. CÎH, BAJARVANÎ Û ASÎMÎLASYON

Asîmîlasyon tenê di hiş û zimanê mirovan de pêk nayê.

Cîh jî beşeke guherîna civakî ye.

Valakirina gundan, koçkirina mirovan ber bi bajaran, belavbûna tax û mahalleyên kevneşopî û çêbûna navendên aborî yên nû dikarin torên civakî yên civatan biguherînin.

Di civakên gundewarî de:

- malbat,

- cîranî,

- eşîret,

- gund,

- çandinî,

- hilberîna hevpar

dikarin têkiliyên bihêz bin.

Bi bajarvanî re ev têkilî dikarin biguherin.

Ne rast e ku hemû van guherînan rasterast asîmîlasyon bin.

Lê heke di encama siyaseta aborî an siyaseta siyasî de civakek ji hawîrdora xwe ya civakî were qutkirin û di hawîrdora nû de bibe girêdayî modelek çandî ya serdest, ev dikare di çarçoveya asîmîlasyonê de bê lêkolînkirin.

Ji ber vê yekê dikare ev têkiliyê were danîn:

Guherîna cîhî → guherîna torên civakî → guherîna veguhestina çandî

---

10. HÊZA ABORÎ Û ASÎMÎLASYON

Çand û aborî ji hev serbixwe ne.

Dema zimanek di jiyana aborî de nayê bikaranîn, kesên ku wî zimanî diaxivin dikarin di warên kar, perwerde û hereketên civakî de rastî dezavantajê bên.

Di vê rewşê de mirov dikare ji bo gihiştina derfetên aborî ber bi hînbûna zimanê serdest û bikaranîna wî ve here.

Ne rast e ku ev tevger bixwe rasterast asîmîlasyon bê navkirin.

Çimkî mirov gelek caran ji ber mecbûriya aborî zimanekî hîn dike.

Lê heke pergala aborî di dirêjdemê de tenê zimanekî teşwîq bike û zimanê din ji aliyê civakî ve bêqîmet bike, newekheviya aborî dikare guherîna çandî bileztir bike.

Ji ber vê yekê lêkolîna asîmîlasyonê divê ev têkiliyê bi hev re lêkolîn bike:

ziman + perwerde + aborî + kar

---

11. MEDYA, TEKNOLOJÎ Û QADÊN NÛ YÊN ASÎMÎLASYONÊ

Lêkolînên kevneşopî yên asîmîlasyonê bi piranî li ser dibistan, dewlet û koçê rawestiyane.

Lê di roja îro de medya dijîtal qada nûyekê çêkiriye.

Ji bo siberoja zimanekî girîng e ku ew ziman çiqas di:

- înternetê,

- medyaya civakî,

- arşîvên dijîtal,

- pergala îstîxbarata çêkirî,

- platformên perwerdehiyê,

- sektora fîlm û muzîkê

de xuya dibe.

Tenê axaftina bi zimanekî ne bes e; karê nivîskî û dijîtal jî girîng e.

Ji ber vê yekê azadiya zimanî êdî tenê bi dibistan û nivîsgeha dewletê re sînordar nîne.

Di serdema dijîtal de pirsa nû ev e:

Gelo civakek dikare bi zimanê xwe zanînê hilberîne, parve bike û bide nifşên pêşerojê?

UNESCO jî girîngiya parastina pirzimanîbûnê di qada dijîtal de ji bo mîrata çandî, beşdarbûna civakî û gihiştina zanînê derdixe holê.

---

12. MALBAT Û VEGUHASTINA DI NAVBERA NIFŞAN DE

Yek ji nîşaneyên herî girîng ên asîmîlasyonê guherîna veguhestina çandî di navbera nifşan de ye.

Nifşa yekem dikare ziman û çanda xwe bi hêz biparêze.

Nifşa duyemîn dikare di navbera du çandan de bijî.

Di nifşa sêyemîn de zimanê malbatê dikare lawaz bibe.

Lê ev di hemû civakan de bi heman awayî pêk nayê.

Hin civat dikarin bi rêya:

- malbatê,

- perwerdehiyê,

- komeleyên çandî,

- medyayê,

- sazîyên olî,

- wêjeyê,

- muzîkê

veguhestina ziman û nasnameyê demeke dirêj bidomînin.

Ji ber vê yekê guherîna di navbera nifşan de ne determinîst e.

Pêşeroja çandekê tenê ji hêla zextên rabirdûyê ve nayê diyarkirin.

Kapasîteya civakan ji bo avakirina sazîyên xwe jî dikare diyarker be.

---

13. ALIYÊ XWEBEXŞ Û ZORDAR A ASÎMÎLASYONÊ

Di analîza têgeha asîmîlasyonê de divê cudahiyeke girîng were kirin.

Her guherîna çandî bi zorê pêk nayê.

Mirov dikare bixwaze zimanekî din hîn bibe.

Dikare muzîka çandeke din hez bike.

Dikare bi kesekî ji civakeke din re bizewice.

Dikare li bajarekî din bijî.

Dikare şêwazeke nû ya nasnameyê qebûl bike.

Hemû van tiştan dikarin di qada azadiya kesane de pêk werin.

Ji ber vê yekê:

Guherîna çandî = ne bixweber asîmîlasyona zordar e.

Ji bo ku îdiaya asîmîlasyona zordar bi awayekî zanistî were piştrastkirin, divê mekanîzmayên berbiçav bên lêkolînkirin:

- qanûn,

- siyaseta perwerdehiyê,

- sepandina îdarî,

- derxistina aborî,

- cudakariya sazî,

- sînorkirina zimanî,

- cihguhertina bi zorê,

- guhertina navan,

- siyaseta medya,

- sepandinên ewlehiyê.

Ev cudahî ji bo bawerbarbûna xebata zanistî bingehîn e.

---

14. PÎVANA ASÎMÎLASYONÊ: NÎŞANEYÊN CIVAKNASÎ

Lêkolîna asîmîlasyonê divê tenê ji gotinên teorîk pêk neyê.

Dikare nîşaneyên berbiçav bên çêkirin.

Nîşaneyên zimanî

- Zimanê ku li malê tê bikaranîn

- Zimanê dibistanê

- Zimanê ku di qada giştî de tê bikaranîn

- Hilberîna nivîskî

- Bikaranîna medya

Nîşaneyên çandî

- Domandina kevneşopiyan

- Muzîk

- Wêje

- Cejn

- Vegotinên gelêrî

Nîşaneyên nasnameyî

- Kes xwe çawa pênase dike

- Nasnameya malbatê

- Nasnameya herêmî

- Nasnameya neteweyî

- Nasnameya piralî

Nîşaneyên sazî

- Gihiştina sazîyên perwerdehiyê

- Bikaranîna ziman di xizmetên giştî de

- Hebûna sazîyên çandî

- Temsîla siyasî

Nîşaneyên aborî

- Kar

- Dahat

- Derfetên perwerdehiyê

- Hereketa aborî

Dema ev nîşane bi hev re tên lêkolînkirin, dikare were famkirin ku asîmîlasyon di kîjan qadê de bihêztir an lawaztir e.

---

15. ASÎMÎLASYON Û NASNAME

Nasname kevirê sabît nîne.

Mirov dikarin di tevahiya jiyana xwe de xwedî çend nasnameyan bin.

Kes dikare di heman demê de:

- endamê malbatê,

- jin an mêr,

- gundî an bajarî,

- karker an karsaz,

- endamê civata olî,

- endamê civata etnîk,

- hemwelatiyê welatê

be.

Ji ber vê yekê pirrengiya nasnameyan di lêkolîna asîmîlasyonê de divê were hesibandin.

Qebûlkirina nasnameya hevpar a hemwelatîbûnê ne mecbûr e ku wateya devjêberdana nasnameya çandî ya kesekê hebe.

Berevajî vê, modela civaka nûjen a pirreng dikare li ser vê ramanê were avakirin ku hemwelatîbûna hevpar û cudahiya çandî dikarin di heman demê de hebin.

---

16. ASÎMÎLASYON Û HEMWELATÎBÛN

Têgeha hemwelatîbûnê li vir girîngiyeke taybet heye.

Heke hemwelatîbûn tenê bi nasnameyek etnîk an çandî were nasandin, ezmûna hemwelatîbûna wekhev a civatên cuda dikare lawaz bibe.

Lê hemwelatîbûn dikare li ser vê bingehê were avakirin:

hiqûqa hevpar + mafên wekhev + berpirsiyariyên wekhev + azadiya çandî

Di vê nêzîkatiyê de tişta ku civakê hevpar dike ne yekbûna hemû kesan e, lê ew e ku hemû kes xwedî heman nirxê hiqûqî ne.

Ji ber vê yekê:

Wekhevî = ne wekhev bûn e.

Ev cudahî ji bo famkirina sînorê teorîk di navbera asîmîlasyon û pirrengiyê de girîng e.

---

17. ASÎMÎLASYON, CUDAKARÎ Û PÊŞDARAZÎ

Têkiliya di navbera asîmîlasyon û cudakariyê de jî divê bi taybetî were lêkolînkirin.

Civakek dikare hewl bide komekê ji aliyê çandî ve xweşbikin û di heman demê de li dijî wê komê pêşdaraz be.

Ev rewş her çiqas di dîtina yekem de wekî nakok xuya bike jî, ji aliyê civaknasiyê ve gengaz e.

Çimkî dikare komek rastî vê peyamê were:

“Heke tu wekî me bibî, em ê te qebûl bikin.”

Di vê rewşê de şertê qebûlkirinê dibe rakirina cudahiyê.

Ev cure avahî dikare cudahiya çandî wekî astengiyek li ber wekheviya civakî bibîne.

Ji ber vê yekê di lêkolîna asîmîlasyonê de ev pirs girîng e:

Civak kesê cuda wekî hemwelatiyê wekhev qebûl dike, an tenê heta asteke ku ew xwe bi civakê re dişibîne?

---

18. ASÎMÎLASYON Û PIRRENGÎ

Pirrengî dikare wekî nêzîkatiyek were dîtin ku hebûna cudahiyan di nav pergala civakî de domdar dike.

Di civakeke pirreng de:

- zimanên cuda,

- çandên cuda,

- baweriyên cuda,

- şêwazên jiyanê yên cuda,

- vegotinên dîrokî yên cuda

dikarin di çarçoveya hiqûqa hevpar de bi hev re hebin.

Ji ber vê yekê pirrengî ne tenê wekî alternatîfa asîmîlasyonê, lê wekî şêwazeke cuda ya rêxistina civakî ku dikare parastina cudahiyan di jiyana hevpar de rave bike, divê were fikirîn.

UNESCO jî girîngiya cihêrengiya zimanî ji bo tevlêbûna civakî, mîrata çandî û beşdarbûna civakî nîşan dide.

---

19. PIRSGIRÊKA METODOLOJÎK DI LÊKOLÎNA ASÎMÎLASYONÊ DE

Lêkolînerê ku li ser asîmîlasyonê dixebite divê tenê li encaman nenêre.

Divê pêvajoyê jî lêkolîn bike.

Mînak, heke di civakekê de piraniya ciwanan zimanê serdest diaxivin, divê sedema vê yekê were lêkolînkirin.

Dikare sedem ev be:

- hilbijartina azad,

- pergala perwerdehiyê,

- mecbûriya aborî,

- bajarvanî,

- guherîna avahiya malbatê,

- medya,

- zewac,

- siyaseta dewletê.

Ji ber vê yekê:

Encam dikare yek be, lê sedem ne mecbûr e ku yek be.

Karê lêkolîna civaknasiyê ne tenê gotina “ziman guherî” ye; divê were lêkolînkirin ku çima ziman guherî.

---

20. PIRSÊN BINGEHÎN DI LÊKOLÎNA ASÎMÎLASYONÊ DE

Ji çarçoveya teorîk a vê beşê derdikeve ku ji bo lêkolînek berfireh ev pirs bên bikaranîn:

1. Kîjan çand bi hev re tên?

2. Hêzên siyasî yên aliyan wekhev in?

3. Kîjan ziman di qada giştî de serdest e?

4. Pergala perwerdehiyê kîjan ziman û kîjan dîrokê diguhêze?

5. Navên cihan tên parastin?

6. Sazîyên çandî azad in?

7. Nasnameyên cuda di medyayê de çawa tên temsîlkirin?

8. Pergala aborî ji bo komên cuda derfetên wekhev pêşkêş dike?

9. Dewlet hemwelatîbûnê li ser kîjan bingehan pênase dike?

10. Kes dikare nasnameya xwe bi azadî derbibire?

11. Guherîna çandî bi dilxwazî ye?

12. Zext an cudakarî heye?

13. Veguhestina zimanê di navbera nifşan de berdewam e?

14. Bîra dîrokî tê parastin?

15. Cudahî dikarin di nav hiqûqa hevpar de bijîn?

Ev pirs dikarin asîmîlasyonê ji îdiayeke tenê îdeolojîk derxînin û bikin pirsgirêkeke civaknasî ya dikare were lêkolînkirin.

---

21. PIŞTÎ ASÎMÎLASYONÊ ÇI DIBE?

Encamên asîmîlasyonê her tim wek hev nabin.

Di civakekê de dikare windabûna zimanê çêbibe.

Di civakeke din de nasnameya çandî dikare were parastin, lê têkiliyên aborî û sazî dikarin biguherin.

Li ciyekî din dikare nasnameyek nû ya tevlihev derkeve holê.

Ji ber vê yekê encamên civakî dikarin bi kêmî ve di van sernavan de bên lêkolînkirin:

Domdariya çandî

Nasname û çand dikarin bi hêz werin parastin.

Guherîna çandî

Hin hêmanên çandê dikarin biguherin, hinên din werin parastin.

Du-zimanîbûn û nasnameya piralî

Kes dikare di heman demê de çend cihanên çandî hilgire.

Lawazbûna nasnameyê

Veguhestina ziman û çandê di navbera nifşan de dikare kêm bibe.

Nûvejiyana nasnameyê

Ziman an nasnameya çandî ya ku berê lawaz bûbû dikare bi sazîyên nû dîsa bihêz bibe.

Ev îhtîmal bi taybetî girîng e.

Çimkî dîroka civakan yekalî nîne.

Qadeke çandî ya ku lawaz bûye dikare dîsa were avakirin.

---

22. NÛHILBERÎNA ZIMANÎ Û ÇANDÎ

Jiyana çandekê tenê bi parastina berhemên ku ji rabirdûyê mane ve nayê domandin.

Divê çand dîsa were hilberandin.

Zimanek:

- dema helbestên nû tên nivîsandin,

- romanên nû tên çêkirin,

- pirtûkên zarokan tên amadekirin,

- xebatên zanistî tên kirin,

- naveroka dijîtal tê çêkirin,

- materyalên perwerdehiyê tên pêşxistin

dikare were veguhestin ber bi siberojê.

Ji ber vê yekê parastina çandê tenê “parastina rabirdûyê” nîne.

Di heman demê de ew e:

kapasîteya hilberandina siberojê bi ziman û çanda xwe.

Ev raman bingeha teorîk a têgihiştina xweparastina zimanî û çandî ye ku di beşên pêş de dê were nîqaşkirin.

---

23. BERSIVA CIVAKÎ LI DIJÎ ASÎMÎLASYONÊ

Nîqaşa asîmîlasyonê divê tenê bi teşxîskirinê bisekine.

Lêkolîna civaknasiyê divê di heman demê de lêkolîn bike ku civat çawa hebûna xwe ya çandî dîsa hilberînin.

Di nav amûrên wê de dikarin hebin:

- perwerdehiya zimanê dayikê,

- sazîyên çandî,

- kooperatîf,

- medya ya herêmî,

- arşîvên dijîtal,

- wêje,

- huner,

- lêkolînên akademîk,

- xebatên dîroka devkî,

- rêxistina aborî ya herêmî.

Armanca bingehîn ne derxistina civakên din e, lê ew e ku hebûna çandî bi awayekî azad bidome.

Di navenda vê nêzîkatiyê de dikare ev prensîb hebe:

“Ne ku yê din tune bike, lê xwe bijî.”

---

24. ASÎMÎLASYON Û RÊZA BARIŞÊ

Di çarçoveya Rêza Barışê ya ku dê di beşên pêş de were nîqaşkirin de, mijara bingehîn ne rakirina cudahiyan e; mijar ew e ku cudahî dikarin di nav pergala hiqûq û aştiyê ya hevpar de bijîn.

Di Rêza Barışê de yekitiya civakî ne li ser:

yek ziman + yek çand + yek nasname

lê li ser vê bingehê tê fikirîn:

hemwelatîbûna wekhev + hiqûqa hevpar + çanda azad + rêzgirtina hevdu.

Di pergala wiha de ne mecbûr e ku hemû kes wek hev bin.

Ew dikarin di heman pergala hiqûqî de wekhev bin.

Mirov dikare bi zimanê xwe biaxive û bibe endamê civaka hevpar.

Dikare çanda xwe bijî û bi çandên din re têkilî dayne.

Dikare dîroka xwe hîn bibe û di heman demê de dîroka kesên din jî hîn bibe.

Ji ber vê yekê yekitiya civakî û cudahiya çandî ne mecbûr e ku dijberên hev bin.

---

25. LI CÎHÊ ENCAMÊ

Asîmîlasyon di civaknasiyê de tenê wateya guherîna çandî ya hêsan nîne.

Civaknasiya klasîk, bi taybetî di rêza Park û Burgess de, hewl da ku têkiliya koman, pêşbazî, lihevhatin û beşdarbûna wan di jiyana civakî ya hevpar de rave bike. Paşê Gordon asîmîlasyon bi aliyên çandî, avahîsazî, zewac, nasname, pêşdarazî, cudakarî û hemwelatîbûnê ve bi berfirehî nirxand.

Lê ji bo analîza civaknasî ya hevdem divê ev model di çarçoveya dîrokî ya xwe de bên nirxandin.

Her guherîna çandî asîmîlasyon nîne.

Her hînbûna zimanekî din asîmîlasyon nîne.

Her koç entegrasyon nîne.

Her hemwelatîbûna hevpar wateya wekhevbûna çandî nîne.

Mijara bingehîn ew e ku guherîn di kîjan şert û mercan de pêk tê.

Heke mirovan bi azadî ji hev fêr bibin, çand bi rêya hevbeş bandorê li hev bikin û cudahî werin parastin, ev rewş dikare di çarçoveya têkiliya çandî û pirrengiyê de were nirxandin.

Lê heke ziman, dîrok, çand, sazî an nasnameya civakekê bi awayekî sistematîk bêqîmet were kirin û guncandina bi nasnameya serdest re bibe mecbûriyeke civakî, aborî an siyasî, ev rewş divê di çarçoveya asîmîlasyona zordar de were lêkolînkirin.

Ji ber vê yekê di navenda lêkolîna asîmîlasyonê de sê têgehên bingehîn hene:

Çand — Desthilatî — Newekhevî.

Dema ku em têgeha çarem, azadî, li wan zêde dikin, mijar zelaltir dibe.

Çimkî pirsa bingehîn ev e:

Mirov dikare bi parastina nasnameya xwe beşdarî civaka hevpar bibe?

Heke bersiv erê be, dikare di navbera cudahî û yekitiyê de hevsengek civakî were avakirin.

Heke bersiv na be, dikare di bin navê tevlêbûna civakî de yekrengkirina çandî pêk were.

Ji ber vê yekê pergala civakî ya aştiyane ya siberojê dikare ne li ser têgihiştinên yekrengker û asîmîlasyonê, lê li ser bingehek pirreng ku nasnameyên cuda dikarin li ser bingeha hemwelatîbûna wekhev bi hev re bijîn, were avakirin.

Ev çarçove di beşên pêş de rê dide ku em ne tenê aliyê teorîk ê asîmîlasyonê, lê xuya bûnên wê yên dîrokî, cografî, hiqûqî, aborî, zimanî û çandî jî lêkolîn bikin.

Bi vî awayî, di Beşa II de dê pêşketina dîrokî ya asîmîlasyonê, di Beşa III de dê xuyakarîyên wê yên cografî di çar parçeyan de û siyaseta dewletan, û di Beşa IV de dê xetên berxwedanê, xweparastina çandî û dîtina siberojê ya alternatîf were lêkolînkirin.

Di encamê de, pêşniyara bingehîn a vê beşê ev e:

««Têkiliya civakekê bi civakeke din re guherînê diafirîne; lê her guherîn asîmîlasyon nîne. Mijara bingehîn ku asîmîlasyonê diyar dike, aliyê guherînê, têkiliyên hêzê, sazîyên ku tên bikaranîn û azadiya jiyana cudahiyê ye.»»

Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa