HEVALTÎYA JIDIL

BEŞA 1: MIROV TENÊ JI BO XWE DIJÎ?

MADDEYA 6: EMPATÎ

6.1. “Tu”yê ferq kirin

Mirov dema tê dinyayê, bi pêdiviyên xwe yên xweser tê.

Tî dibe.

Sar tê.

Digirî.

Dixwaze bê destlêdan.

Li ewlehiyê digere.

Bi demê re dest pê dike ku xwe weke ferdekî cuda nas bike.

Pêşî:

“Ez.”

Paşê:

“Tu.”

Û piştî wê:

“Em.”

Di vê xêza geşedanê de derketina peyva “tu” gelekî girîng e.

Ji ber ku mirov êdî dest pê kiriye ku ferq bike ku cîhan tenê ji wî pêk nayê.

Li hemberî wî mirovekî din heye ku weke wî hîs dike, dixwaze, ditirse û şa dibe.

Va ye empatî yek ji şêwazên kûr ên vê ferqkirinê ye.

6.2.

Empatî çi ye?

Em dikarin empatiyê bi vî rengî yê herî sade bînin ziman:

Empatî ew e ku mirov hest û ezmûna mirovekî din, ji nêrîna wî bixwaze fêm bike.

Peyva girîng a li vir:

“hewldana fêmkirinê”

ye.

Empatî:

“Ez bi awayekî teqez dizanim ku tu çi hîs dikî.”

nîne.

Ji ber ku em nikarin cîhana hundirîn a mirovekî din bi tevahî bizanibin.

Îfadeya rastir ev e:

“Ez hewl didim tiştê ku tu dijîn fêm bikim.”

gotin e.

Ev cudahî girîng e.

Ji ber ku empatî ne ew e ku mirov bi tevahî bikeve şûna mirovê li hemberî xwe; nêzîkbûna bi rûmet a li cîhana wî ye.

6.3.

 Empatî ne sempatî ye

Empatî û sempatî dikarin li hev bên tevlîhevkirin.

Sempatî:

“Ez ji bo te xemgîn im.”

şeklê de dikare be.

Lê empatî:

“Ez hewl didim tiştê ku te jiyaye û ev di te de dikare çi hîs bike, fêm bikim.”

tê maneyê.

Ji bo fêmkirina êşa mirovekî ne şert e ku mirovî heman êş jiyabe.

Ji ber vê yekê empatî tenê dispêre ezmûna kesane nîne.

Guhdarîkirin,

çavdêrî,

hêza xeyalê,

zanîn

û têkiliya duqîlî jî beşdarî pêşketina empatiyê dibin.

6.4.

 Empatî ne “heqdan” e

Di mijara empatiyê de têgihiştineke din a çewt jî heye.

Fêmkirina mirovekî:

pejirandina her tevgera ku ew dike bi rastî

nayê maneyê.

Tu dikarî fêm bikî ku çima mirovekî hêrs bibe.

Lê belê dibe ku tu bi hêrsê zirarê bide kesekî din bi rast nebînî.

Tu dikarî fêm bikî ku çima mirovekî ditirse.

Lê dibe ku tu tevlî wê yekê nebî ku tirsxofiya wî mafên kesên din rake.

Ji ber vê yekê:

Fêmkirin ≠ Pejirandin.

Ev cudahî bi taybetî ji bo fêmkirina pevçûnên civakî girîng e.

6.5.

 Çavkaniya ewil a empatiyê: Têkilî

Mirov bi tenê fêrî empatiyê nabe.

Zarok bi çavdêrîkirina mirovên li dora xwe fêr dibe.

Kesekî mezin bersiv dide girîna zarokî.

Tirsxofiya zarokî ferq dike.

Wî aram dike.

Zarok bi demê re:

“Dema ez xemgîn dibim kesek vê ferq dike.”

ezmûnê dijî.

Paşê fêr dibe ku xemgînbûna kesekî din jî pêkan e.

Bi vî rengî hest êdî nabin bûyerên ku tenê di nava mirov de dimînin.

Dibin mijara têkiliyê.

6.6.

 Zarokê ku digirî û empatiya ewil

Dema zarokek dibîne ku zarokekî din digirî, carinan dibe ku bixwe jî bêaram bibe.

Hemû awayên vê tevgerê rasterast “empatiya gihîştî” nînin.

Lê zarok bi demê re fêr dibe ku hestê kesekî din ji yê xwe veqetîne.

“Hevalê min xemgîn e.”

“Dayika min mandî ye.”

“Bira (kurdî: birayê) min tirsiyaye.”

Weke van îfadeyan pêş dikevin.

Bi vî rengî zarok:

ferqkirina rewşa hundirîn a kesekî din

dest pê dike ku fêr bibe.

6.7.

Empatî pêş dikeve

Divê empatî wekî taybetmendiyeke sabit neyê dîtin.

Qabiliyeta empatiyê ya mirov dikare di tevahiya jiyanê de bi awayên cuda pêş bikeve.

Jîngeha malbatê...

perwerde...

hevaltî...

çand...

ezmûnên trawmatîk...

têkiliyên civakî...

wêje...

huner...

ketina li ber mirovên cuda...

evan giştan dikarin bandorê li qabiliyeta mirov a fêmkirina cîhana kesên din bikin.

Ji ber vê yekê:

“Ev mirov ne empatîk e, qet nayê guhertin.”

Weke van hikûmên qut bi awayekî civakî jî û derûnî jî divê bi baldarî bên bikaranîn.

6.8.

Aliyê zanînî yê empatiyê

Pîvaneke girîng a empatiyê ew e ku mirov karibe nêrîna kesê din fêm bike.

Mînak, du heval dikarin li heman bûyerê binêrin.

Yek dibêje:

“Ev gelekî xweş e.”

Yê din:

“Ez ji vê ditirsim.”

dikare bibêje.

Mirovê ku empatiyê dike:

“Ez bi vê kêfxweş dibim, lewma divê ew jî kêfxweş bibe.”

nabêje.

Berevajî vê:

“Ez bi vî rengî dibînim; gelo ew çawa dibîne?”

difikirîne.

Ev jêhatîbûna guhertina perspektîfê ye.

6.9.

Aliyê hestyarî yê empatiyê

Empatî ne tenê xwedî aliyekî hizrî ye.

Mirov dikare bi awayekî hestyarî jî bersiv bide hestên kesekî din.

Dema tu şabûna hevalekî dibînî tu jî dikarî şa bibî.

Dema tirsxofiya zarokî dibînî tu dikarî daxwaza parastina wî hîs bikî.

Dema êşa mirovekî dibînî tu dikarî bixwazî alîkariyê bikî.

Li vir empatî:

fêmkirin + bersiva hestyarî

bi vî rengî derdikeve holê.

6.10.

Veguherîna empatiyê bo tevgerê

Empatî ne tenê hesteke di nava me de dimîne ye.

Dikare veguhere tevgerê.

Tu fêm dikî ku mirovekî tî an birçî ye.

Xwarinê didî wî.

Tu fêm dikî ku hevalekî te di rewşeke dijwar de ye.

Tu li cem wî yî.

Tu ferq dikî ku zarokek tirsiyaye.

Wî aram dikî.

Tu dibînî ku kalekî di hilgirtinê de zehmetiyê dikişîne.

Alîkariyê dikî.

Bi vî rengî:

Empatî → Tevger → Piştevanî

zincîre çêdibibe.

6.11.

 Pira di navbera empatî û piştevaniyê de

Her formeke piştevaniyê xwe nespêre empatiyê.

Carinan mirov ji ber berjewendiya hevpar jî bi hev re tevdigerin.

Lê belê empatî dikare aliyê mirovî yê piştevaniyê xurttir bike.

Ji ber ku mirov:

“Pirsgirêka wî eleqeya xwe bi min re nîne.”

li şûna vê:

“Rewşa ku ew tê de jiyaye rewşek e ku divê ez jî girîng bibînim.”

dikare bibêje.

Ev guhertin ne piçûk e.

Dikare di pêşketina têkiliyên civakî de roleke girîng bilîze.

6.12.

Empatî û hevaltî

Hevaltî ewlehiyê dixwaze.

Ewlehî jî rêzgirtina li cîhana hundirîn a mirovê li hemberî xwe ferz dike.

Tu guhdariya axaftina hevalê xwe dikî.

Ne pêwîst e ku her dem çareseriyê bidî.

Carinan tenê fêmkirina te bes e.

Ji ber ku pêdiviya mirov di hin kêliyan de:

“Ji min re çareseriyekê bibîne.”

nîne,

“Bi rastî guhdariya min bike.”

ye.

6.13. Guhdarîkirin çima girîng e?

Empatî pir caran berî axaftinê guhdarîkirinê ferz dike.

Dema mirovek diaxive tavilê gotina:

“Tu xelet difikirî.”

gotin,

dikarî bide sekinandin ku mirov hewl bide ezmûna wî fêm bike.

Li şûna vê:

“Te çima ev bi vî rengî dît?”

“Ji bo te beşa herî dijwar kîjan bû?”

“Ev bûyer li cem te çawa hesteke çêkir?”

mirov dikare pirsên bi vî rengî bipirse.

Bi vî rengî qad ji bo ku mirovê li hemberî xwe ezmûna xwe eşkere bike tê vekirin.

6.14.

Guhdarîkirin û tevlîbûn ne yek tişt in

Guhdarîkirina mirovekî:

nayê maneyê ku tu tevlî wî dibî.

Ev jêhatîbûneke civakî ya gelekî girîng e.

Du mirov dikarin xwedî nêrînên tam ji hev cuda bin.

Yek diaxive.

Yê din guhdarî dike.

Paşê:

“Ez niha çêtir fêm dikim ku tu çima bi vî rengî difikirî.”

dikare bibêje.

Lê dîsa jî:

“Ez ne di heman nêrînê de me.”

dikare bibêje.

Ev her du hevok bi hev re pêkan in.

6.15. Empatî û cudahî

Di civakê de ne her kes bi heman rengî difikire.

Tewra mirovên ku bi heman zimanî diaxivin jî dikarin cuda bifikirin.

Tewra di nava heman malbatê de jî nêrînên cîhanê yên cuda dikarin hebin.

Di nava heman gelî de nêrînên siyasî yên cuda dikarin hebin.

Gelên cuda dikarin ezmûnên dîrokî yên cuda bijîn.

Empatî cudahiyan ranake.

Di nav cudahiyan de dîtina mirov misoger dike.

6.16.

Empatî û pevçûn

Dema du mirov bi hev re dikevin pevçûnê, pir caran her kes bûyerê ji aliyê xwe ve vedibêje.

“Ez mafdar im.”

“Tu neheq î.”

“Ez mexdûr im.”

“Tu sûcdar î.”

Ev ziman dikare pevçûnê tundir bike.

Nêzîkbûna empatîk lê belê pêşî:

“Te bûyer çawa jiyaye?”

pirsê dipirse.

Ev pirs bi tenê pevçûnê çareser nake.

Lê alîkarî dike ku nîşan bide ku pevçûn ne tenê ji vegotina kesekî pêk tê.

6.17.

Cudahiya di navbera empatî û dadmendiyê de

Empatî û dadmendî ne yek tişt in.

Empatî:

“Ev mirov çi dijî?”

dipirse.

Dadmendî:

“Maf û berpirsiyarî çawa bên rêkxistin?”

dipirse.

Civak tenê bi empatiyê nayê birêvebirin.

Hiqûq lazim e.

Rêgez lazim e.

Mekanîzmayên saziyî lazim e.

Lê hiqûq jî ger bêyî ku qet guh bide ezmûna mirovî were bicihanîn, encamên wê yên civakî dikarin giran bin.

Ji ber vê yekê:

Empatî mirovî dibîne; hiqûq têkiliyê rêk dixe.

6.18.

Empatî û hiqûq

Li hemberî binpêkirineke mafan, empatî alîkarî dike ku ezmûna ku mexdûr jiyaye were fêmkirin.

Lê ji bo dayîna biryarê tenê hest ne bes in.

Delîl,

rêgez,

maf,

berpirsiyarî

û daxuyaniyên aliyan divê bi hev re bên nirxandin.

Ji ber vê yekê empatî:

nabe şûna hiqûqê.

Lê belê dikare mirovî xuyatir bike.

6.19.

Empatî û siyaset

Di siyasetê de jî rewşeke bi vî rengî heye.

Pêşbiniyên (pêdiviyên) komên cuda dikarin cuda bin.

Dema ku ji navendekê ve lê tê nêrîn:

“Ev pirsgirêk ne girîng e.”

dikare bê gotin.

Lê ji bo koma ku pirsgirêkê dijî, dibe ku heman meselê di nava jiyanê de cih bigire.

Nêzîkîna empatîk:

“Ev mirov vê bûyerê çawa di jiyana xwe de dijîn?”

pirsê dixe rojevê.

Ev yek ti nêrîneke siyasî bixweber rast nake.

Lê dikare alîkariyê bike ku biryar li ber çavê ezmûna mirovî bên girtin.

6.20.

Empatî û gel

Empatî ne tenê di navbera du ferdan de pêk tê.

Nêzîkbûna empatîk dikare di navbera komên civakî de jî bête pêşxistin.

Hewldana fêmkirina:

zimanê,

çanda,

bîra,

tirsxofiyên,

hêviyên,

fikarên

gelekî dikare weke empatiya civakî were fikirîn.

Tiştê ku li vir girîng e:

li şûna ku dîroka kesekî din li şûna wî ji nû ve bê nivîsandin

û

guhdarkirina vegotina wî ya xweser

e.

6.21.

Empatiya dîrokî

Hewldana fêmkirina cîhana mirovên ku di boriyê de jiyane jî formeke empatiyê ye.

Nirxandina boriyê bi nirxên îro re pêkan e.

Lê ji bo fêmkirina boriyê:

“Di wê demê de mirov di kîjan şertan de jiyane?”

“Wan çi dizanibû?”

“Xwedî kîjan vebijarkan bûn?”

“Civak çawa hatibû rêxistinkirin?”

pirsên weke van jî divê bên pirsîn.

Ev nêzîkbûn empatiya dîrokî xurttir dike.

6.22.

 Empatî û bîr

Di bîra civakan de êş dikarin hebin.

Bûyerek dikare ji bo civakekê bibe zanîneke dîrokî ya asayî.

Ji bo civakeke din dikare di nava navenda bîra malbatê de be.

Ji ber vê yekê:

“Demeke dirêj di ser re derbas bûye.”

gotin ne her dem tê maneyê ku bîr bi dawî bûye.

Nêzîkbûna empatîk:

“Ev bûyer îro ji aliyê mirovan ve çawa tê bîranîn?”

pirsê jî dipirse.

6.23.

Empatî û trawm (trawma)

Ezmûnên trawmatîk dikarin bandorê li awayê têgihiştina cîhanê ya mirovan bikin.

Helwesta ku mirovek nîşan dide dikare ji derve ve weke nayê fêmkirin xuya bike.

“Çima ew qas ditirse?”

“Çima ew qas hêrs e?”

“Çima ewlehiyê nake?”

pirsên weke van dikarin bên pirsîn.

Nêzîkbûna empatîk li şûna ku tavilê hikûm bide:

“Li pişt vê helwestê dibe ku kîjan ezmûn hebe?”

difikirîne.

Ev ne rewaşandina (pejirandina bêbingeh a) tevgerê ye.

Hewldana fêmkirina çarçoveya tevgerê ye.

6.24.

 Hevsengiya di navbera empatî û sînor de

Empatî ne bêtehemüliya (bêsebrîya) bêsînor e.

Tu dikarî êşa mirovekî fêm bikî.

Lê ne şert e ku tu destûrê bidî ku ew zirarê bide te.

Tu dikarî tirsxofiya kesekî fêm bikî.

Lê ne şert e ku tu qebûl bikî ku tirsxofiya wî veguherîne tundiyê.

Tu dikarî boriya mirovekî fêm bikî.

Lê ne şert e ku tu destûr bidî ku boriya wî tevgerên zirarê yên îro bixweber rewa bike.

Ji ber vê yekê:

Empatî + sînor

divê bi hev re bên fikirîn.

6.25.

Empatî û hevaltiya tendurust

Di hevaltiya tendurust de empatî heye.

Lê ne pêwîst e ku du mirov bi domdarî neçar bin ku hestên hev hilgirin.

Di hevaltiyê de:

nêzîkbûn,

azadî,

sînor,

hevduvanî (hevdûbûn)

dikarin bi hev re hebin.

Hevalê rast:

“Ez hewl didim fêm bikim ku tu çi hîs dikî.”

dibêje.

Lê di heman demê de:

“Sînorên min jî hene.”

dikare bibêje.

Ev her du hevok nakokî nabin.

6.26.

Empatî û manîpulasyon

Qabiliyeta empatiyê ne her dem dikare ji bo armancên baş were bikaranîn.

Mirovek dikare hestên kesekî din baş fêm bike.

Lê dikare vê zanînê ji bo arastekirina wî bikar bîne.

Mînak:

“Ez dizanim ku tirsxofiya te ya herî mezin çi ye.”

gotin û veguherandina vê bo amûra gefxwarinê an zextê, tevgera empatîk nîne.

Li vir:

ferqkirina hestyarî

bi

bikaranîna etîk

re cudahiya xwe derdikeve holê.

6.27.

Xêza di navbera empatî û manîpulasyona hestyarî de

Empatiya rast:

“Ez hewl didim te fêm bikim.”

dibêje.

Manîpulasyon:

“Ez çawa dikarim bandorê li te bikim?”

pirsê derdikeve pêş.

Her du ji derve ve dikarin dişibin hev.

Di her duyan de jî ferqkirina hestên mirov heye.

Lê armanc cuda ye.

Ji ber vê yekê empatî ne tenê jêhatîbûnek e, di heman demê de divê bi berpirsiyariya etîk re bê fikirîn.

6.28. Empatî û tevgerên narsîst

Di hin nexşeyên kesayetiyê de di fêmkirin an girîngiyapêdana hestên kesên din de zehmetî dikarin bên dîtin.

Lê belê ji tevgerekê tenê teşhîskirina avahiya kesayetiyê ya mirovekî ne rast e.

Tevgera bixwazî (carinan beralî) ya mirovekî bi awayekî xwerest:

“Ev kes narsîst e.”

encamê dernaxe holê.

Taybetmendiyên kesayetiyê û nexweşiyên klînîkî nirxandinên berfirehtir ferz dikin.

Ji ber vê yekê li vir ne nîşandana mirovan bi etîketan:

têkiliya di navbera qabiliyeta empatiyê û têkiliya tendurust de

fêmkirin girîng e.

6.29. Empatî û xwebîrweberî (xwe-hişyarî)

Ji bo fêmkirina kesekî din, divê mirov hestên xwe jî nas bike.

Mînak kesek:

“Ez niha bi hêrs im.”

eger bikaribe bibêje,

dikare ferq bike ku hêrsa wî çawa bandorê li tevgera mirovê li hemberî wî dike.

Mirovê ku hestê xwe nas nake carinan:

“Te ez hêrs kirim.”

gotinê hemû berpirsiyariyê dixe ser milê aliyê din.

Lê belê:

“Tevgera te li cem min hêrs çêkir; min jî bi vê hêrsê ev helwest nîşan da.”

gotin nirxandineke tevlihevtir lê rastir e.

6.30. Empatî û berpirsiyarî

Empatî dikare mirov bibe berpirsiyariyê.

Ji ber ku:

“Kesê li hemberî min jî mirovek e.”

dema raman derket holê, em dest pê dikin ku bandora tevgerên xwe yên li ser kesên din bidin ber çavan.

Ji ber vê yekê empatî:

di derbasbûna ji hestê ber bi tevgerê ve pirê

dikare bibe.

6.31. Empatî û perwerdeya zarokan

Ji zarok re:

“Hevalê te ket, li gorî te ew çi hîs dike?”

dikare bê pirsîn.

“Di şûna wî de bûyayî tu yê çi bixwestayî?”

dikare bê gotin.

“Dema tu xemgîn dibî tu dixwazî çawa bi te re bê tevgerîn?”

dikare bê fikirîn.

Ev pirs dikarin alîkariyê bidin zarok ku perspektîfa xwe biguhere.

Armanca li vir ne sûcdarkirina zarok e:

ferqkirina cîhana hundirîn a kesekî din

e.

6.32. Empatî û wêje

Wêje dikare alîkariyê bide mirov ku cîhanên li derveyî jiyana xwe nas bike.

Dema em romanekê dixwînin a mirovekî din:

tirsxofiya,

evîna,

tenêtiya,

têkoşîna,

hêviya

wî em dikarin xeyal bikin.

Ji ber vê yekê wêje ne tenê çîrokan nagêre.

Ezmûnên mirovî dikare bide xuyakirin.

6.33. Helbest û empatî

Di helbestê de jî rewşeke bi vî rengî heye.

Helbestvanek dema cîhana xwe ya hundirîn vedibêje dikare bigihîje hestên mirovên din.

Êşa wî bixwe:

vediguhere ezmûna mirovî ya hevpar.

Şabûna wî bixwe:

dikare şabûna kesekî din îfade bike.

Ji ber vê yekê helbest:

ji “hesta min” ber bi “hesta mirovî” ve

veguhastinê amûrek e.

6.34. Muzîk û empatî

Muzîk jî li derveyî ziman qadeke nûneratiyê diafirîne.

Mirovek ku peyvên awazê jî fêm nake dikare ya wê:

xemgîn,

şad,

aram,

girîng

bûyîna wê hîs bike.

Ji ber vê yekê huner dikare di navbera komên civakî yên cuda de pirên hestyarî biafirîne.

6.35. Empatî û çand

Her civak hestên xwe bi heman rengî îfade nake.

Di çandekê de rasterast axaftin dibe ku asayî be.

Di çandeke din de îfadeya nerasterast dikare belavtir be.

Di civakekê de têkiliya çavan dikare were girîngîpêdan.

Di civakeke din de rêgezên tevgerê yên cuda dikarin hebin.

Ji ber vê yekê empatî:

“Divê her kes weke min tebigere.”

nabêje.

Berevajî vê:

“Ez divê hewl bidim maneya li pişt tevgerên cuda fêm bikim.”

dibêje.

6.36. Empatî û ziman

Ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye.

Di heman demê de hilgirê hestan e.

Mirovek dibe ku hesteke ku di zimanê xwe yê zikmakî de jiyaye di zimanekî din de bi heman kûrahiyê îfade neke.

Ji ber vê yekê îmkêna ku mirov di zimanên xwe de karibin xwe îfade bikin ji bo civaka empatîk girîng e.

Fêmkirina kesekî din:

guhdarkirina çawa axaftina wî jî

ferz dike.

6.37. Empatî û civaka Kurd

Mirovên ku li herêmên cuda yên civaka Kurd dijîn ezmûnên dîrokî û civakî yên cuda jiyane.

Bakur,

Başûr,

Rojhilat,

Rojava

bi heman peyvê nayên îfadekirin û ne yek ezmûn in.

Şert û mercên dîrokî yên her herêmê cuda ne.

Nêzîkbûna empatîk li şûna ku van cudahiyan bixe nava qalibekî yekta:

“Her beşê civakê ezmûna xwe çawa vedibêje?”

dipirse.

Ev nêzîkbûn ji bo fêmkirina cudahiyên di nava civaka Kurd bixwe de jî girîng e.

6.38. Empatî û hev fêmkirina gelan

Gelemperiyek (gelekî) dikare êşa xwe vegibêje.

Geleke din jî dikare êşa xwe vegibêje.

Empatî:

“Tenê êşa min girîng e.”

nabêje.

Ramaneke berfirehtir pêş dixe:

“Eger êşa min raste ya te jî rast e.”

Ev raman ji bo çareseriya pevçûnan bi tenê ne bes e.

Lê destpêkeke mirovî dikare biafirîne.

6.39. “Êşa min” bi “êşa te” re

Mirov carinan êşa xwe dixe navendê.

Ev tê fêmkirin.

Lê belê tenê êşa xwe weke rast qebûlkirin dikare mirovahiya mirovê li hemberî xwe bide windakirin.

Hevaltiya Jidil li vir rêyeke din pêşniyar dike:

“Bêyî ku êşa xwe înkar bikim, dîtina êşa te jî.”

Ev formeke gihîştina civakî ya gelekî girîng e.

6.40. Empatî û aşitî

Aşitî eger tenê weke sekinandina çekan were dîtin dikare kêm bimîne.

Di navbera civakan de:

naskirin,

guhdarkirin,

bîr,

maf,

ewlehî

û bîra mirovahiya hevpar lazim e.

Empatî li vir alîkariyeke girîng e.

Ji ber ku zemîna civakî ya aşitiyê:

“Dîtina mirovê li hemberî xwe ne tenê weke reqîb, lê belê weke mirov”

dikare bi rê ve xurttir bibe.

6.41. Empatî bixwe ne aşitî ye

Divê ev jî bi awayekî eşkere bê gotin.

Empatî bi tenê aşitiyê nayne.

Pevçûnên:

aborî,

siyasî,

hiqûqî,

dîrokî,

saziyî

dikarin xwedî sedeman bin.

Ji bo çareseriya van tenê têgihiştina hestyarî ne bes e.

Lê belê empatî:

kêmkirina dîtina mirovan a di nava kategoriyên dijmin de

amûreke hizrî dikare bibe.

6.42. Empatî û azadî

Azadî ne tenê dayîna biryarên xwe ye.

Qebûlkirin lazim e ku kesê din jî karibe biryarên xwe bide.

Eger ez bixwazim bi zimanê xwe biaxivim,

divê ez mafê kesê din a axaftina bi zimanê wî jî nas bikim.

Eger ez bixwazim çanda xwe bijîm,

divê ez qadekê ji bo jiyîna çanda kesê din jî vekim.

Ev nêzîkbûn:

taybetmendiya hevdu ya azadiyê

derdikeve holê.

6.43. Empatî û mafê çarenûsê

Dema ku hewl tê dan daxwazên gelan ên di derbarê pêşeroja xwe de bidin xuyakirin bên fêmkirin, nêzîkbûna empatîk girîng e.

Lê belê empatî li vir bixweber nîşandana tercîheke siyasî nayê maneyê.

Pêşî:

“Ev civak xwe çawa pênase dike?”

“Di boriyê de kîjan ezmûn jiyaye?”

“Îro kîjan daxwazan tîne ziman?”

“Komên cuda di vê mijarê de çi difikirin?”

pirs divê bên pirsîn.

Bi vî rengî meselê siyasî:

bi rêya ezmûnên rast ên mirovan

dikare were lêkolînkirin.

6.44. Empatî û piralîbûn

Di nava civakê de nêrîneke yekta tune ye.

Di nava heman gelî de:

nêrînên siyasî yên cuda,

baweriyên cuda,

berjewendiyên aborî yên cuda,

şêwazên jiyanê yên cuda

dikarin hebin.

Empatî ji bo piralîbûnê girîng e.

Ji ber ku:

“Eger tu weke min nafikirî tu ne mirov î.”

li hemberî têgihiştinê:

“Tu dikarî cuda bifikirî; ez dikarim hewl bidim te fêm bikim.”

têgihiştinê datîne.

6.45. Empatî û rexne

Empatî rexnê ranake.

Em dikarin ji hevalê xwe hez bikin û tevgera wî rexne bikin.

Em dikarin dîroka civakekê fêm bikin û çewtiyên wê jî nîqaş bikin.

Em dikarin êşa mirovekî fêm bikin û çewtiyên ku wî kirine jî nîşan bidin.

Ji ber vê yekê:

Empatî ne bêrexnebûn e.

Empatî yek ji rêyên kirina rexnê bêyî ku mirov bi tevahî bide windakirin e.

6.46. Empatî û hevaltiya rast

Hevaltî ne tenê:

“Ez di heman nêrînê de me bi te re.”

gotin e.

Carinan hevalê rast:

“Ez te fêm dikim lê li vir ez difikirim ku te xeletî kiriye.”

dikare bibêje.

Di vê hevokê de du tişt bi hev re hene:

parastina têkiliyê

û

lêgerîna rastiyê.

Pêwîst e ku Hevaltiya Jidil hevaltiyê ne li ser pejirandina kor, li ser mirovahiya hevdu û rastiyê ava bike.

6.47. Empatî û serkeftin

Fêmkirina serkeftina hevalekî jî empatiyê ferz dike.

Ji ber ku serkeftin ji derve ve tenê weke encam xuya dike.

Lê li pişt wê:

salên xebatê,

têkçûn,

fikar,

zehmetiyên aborî,

piştgiriya malbatê,

bext,

fursat

û hewldana kesane dikarin hebin.

Li şûna dîtina serkeftina hevalê xwe weke:

“Çiqas bi bext e.”

“Ev serkeftin di jiyana wî de çi maneyê tîne?”

Weke pirsekê dîtin nêrîneke kûrtir e.

6.48. Empatî û derbaskirina hesûdiyê

Li vir em bi maddera 5’an re dîsa têkiliyekê datînin.

Hesûdî pir caran bi algilandina serkeftina kesekî weke gefxwarina li ser nirxê kesane yê mirov re têkildar e.

Lê empatî dikare pencereyeke din veke:

“Serkeftina wî di jiyana wî de çi îfade dike?”

Bi vî rengî serkeftina kesekî din ne tenê bi rêya kêmasiya me ya xwe tê xwendin.

Ev:

“Serkeftina te ne windabûna min e.”

bingehên derûnî yên prensîbê ye.

6.49. Empatî û Hevaltiya Jidil

Di navenda Hevaltiya Jidil de ne tenê hevaltî heye.

Fêmkirina cîhana hevalê xwe heye.

Şabûna,

tirsxofiya,

hêviya,

serkeftina,

têkçûna,

tenêtiya,

ozlema

hevalê te dema ji bo te wate girt dest pê kir, hevaltî kûr dibe.

Va ye kûrahiya ku em jê re dibêjin “jidil” li vir derdikeve holê.

6.50. Empatî ne tenê hîskirin e

Fêmkirina empatiyê ya weke:

“Ez jî êşa wî hîs dikim.”

dikare kêm be.

Carinan mirov nikare hestê kesê li hemberî xwe bi tevahî hîs bike.

Lê dikare guhdarî bike.

Hewl bide ku fêm bike.

Rêz nîşan bide.

Piştgiriyê bike.

Ji ber vê yekê divê empatî:

bi nasnameya hestyarî re neyê sînorkirin.

6.51. Empatî û mesafe

Ji bo çêkirina empatiyê ne pêwîst e ku mirov hemû sînoran rake.

Carinan mirov:

“Ez fêm dikim ku tu çi dijî.”

dixwaze bêje lê di heman demê de:

“Lê belê ev ji bo min nayê qebûlkirin.”

dikare bibêje.

Ev sînorekî tendurust e.

Ji ber ku cudahiyek di navbera fêmkirina kesekî din û wendakirina xwe de heye.

6.52. Empatî û piştevanî (bêyî têgîna xelet)

Empatî carinan mirov arasteyî alîkariyê dike.

Lê ne şert e ku her alîkarî fedakarî be.

Carinan karekî piçûk bes e.

Guhdarkirina kesekî.

Hînkirina karekî.

Vekirina deriyekî.

Neqandina demê ji bo zarokekî.

Nîşandana rê ji bo hevalê xwe.

Amadebûna li cem hevalê xwe.

Piştevanî ne her dem bi awayên mezin derdikeve holê.

Carinan:

tevgerên piçûk lê berdewam

têkiliya civakî xurttir dikin.

6.53. Empatî û jiyana rojane

Empatî ne di bûyerên mezin ên dîrokî de, di jiyana rojane de jî tê dîtin.

Dîtina kesekî kal di otobusê de.

Ferqkirina rewşa dijwar a cîran.

Fêmkirina bêdengbûna zarok.

Ferqkirina xwestina hevalê ku naxwaze biaxive.

Dîtina kedê ya hevalê kar.

Fêmkirina mandîbûna hevserê xwe.

Van giştan beşên piçûk lê girîng ên jiyana civakî ne.

6.54. Empatî keda ku nayê dîtin bêtir xuyatir dike

Nirxandina karê ku mirovekî kiriye bi tenê bi rêya encamê re hêsan e.

Lê empatî:

“Li pişt vê encamê çiqas ked heye?”

dipirse.

Keda lênêrînê ya dayîkê ya ku nayê dîtin...

Têkoşîna jiyanê ya bavekî...

Keda cotkirekî ku dide axê...

Hostayetiya ku marangozekî bi salan pêş xistiye...

Dema ku mamosteyek ji bo xwendekarên xwe xerc dike...

derdikevin holê.

Ev nêrîn dikare têgihiştina nirxê civakî jî biguhere.

6.55. Empatî û newekheviya civakî

Ji bo fêmkirina newekheviyên di nava civakê de jî nêzîkbûna empatîk girîng e.

Du mirovên ku xwedî heman asta dahatê nînin dibe ku ne xwedî heman derfetan bin.

Encamê ku di jiyana mirovekî de heye bi tenê bi gotina:

“Xebitî.”

an:

“Nexebitî.”

şîrovekirin carinan dikare ne bes be.

Perwerde,

malbat,

erdnîgarî,

şertên aborî,

tendurustî,

jîngeha civakî

û derfet jî bandorê li jiyana mirov dikin.

Empatî alîkarî dike ku ev şert werin xuyakirin.

6.56. Lê belê empatî bi tenê ne şîrove ye

Divê em li vir baldar bin.

Fêmkirina zehmetiya ku mirovekî jiyaye:

nayê maneyê ku hemû tevgerên wî bi şertan bên şîrovekirin.

Şertên ku mirov di nav de ne girîng in.

Lê biryar û berpirsiyariyên kesane jî girîng in.

Ji ber vê yekê nêzîkbûna sosyolojîk:

ferk (birey) + civak + şert + hilbijartin

têkiliya di navbera wan de divê bi hev re binirxîne.

6.57. Empatî û rûmeta mirovî

Yek ji encamên herî girîng ên empatiyê ew e ku mirov ne tenê weke kategoriyekê were dîtin.

“Dewlemend.”

“Feqîr.”

“Kurd.”

“Tirk.”

“Koçber.”

“Karker.”

“Xwedîkar (patrûn).”

“Jin.”

“Mêr.”

“Kal.”

“Ciwan.”

Kategoriyên weke van ji bo analîza civakî pêwîst in.

Lê di nava her kategoriyekê de jiyanên cuda hene.

Empatî:

mirovê di nava kategoriyê de

dîtinê re alîkarî dike.

6.58. Mirov pêşî divê mirovî bibîne

Nirxandina mirovan bi tenê bi rêya:

nasnameya,

statûya,

pîşeya,

baweriya,

netewetiya

wan dikare ezmûna wan a kesane bide windakirin.

Nêzîkbûna bingehîn a Hevaltiya Jidil li vir mirovî ji nû ve dixe navendê:

Pêşî mirovî bibîne.

Paşê hewl bide nasnameya wî fêm bikî.

Paşê dîroka wî fêr bibe.

Paşê civaka wî binirxîne.

6.59. Empatî û mirovahî

Empatî dema ku tenê ji bo hevalan were nîşandan sînorkirî dimîne.

Îmtihana rast carinan ew e ku mirov hewl bide mirovê ku ji me re dûr e fêm bike.

Mirovê ku em nas nakin...

Mirovê ku cuda difikire...

Mirovê ji çandeke cuda...

Mirovê ji civakeke cuda...

tewra mirovê ku em difikirînin li dijî me ye...

wekî mirov dîtin.

Ev ne qebûlkirina hemû tevgerên wî ye.

Lê qebûlkirina wê yekê ye ku ew jî mirovek e.

6.60. Veguherîna mezin: Ji “Ez” ber bi “Tu” ve

Di maddera 5’an de:

“Ez”

li ser rawestiyan.

Niha:

“Tu”

derket holê.

Ev derbasbûn di geşedana civakî ya mirov de pêngaveke mezin e.

Hestên min hene.

Lê yên te jî hene.

Tirsxofiyên min hene.

Lê yên te jî hene.

Hêviyên min hene.

Lê yên te jî hene.

Azadiya min girîng e.

Lê ya te jî girîng e.

6.61. Ji empatiyê ber bi hevaltiyê ve

Mirov dema ku dest pê dike ku kesekî din fêm bike, têkilî kûr dibe.

Guhdarkirin:

dikare ewlehiyê bîne holê.

Ewlehî:

dikare hevaltiyê bîne holê.

Hevaltî:

dikare piştevaniyê bîne holê.

Piştevanî:

dikare armanceke hevpar biafirîne.

Bi vî rengî:

Empatî → Ewlehî → Hevaltî → Piştevanî

zincîre dikare were avakirin.

6.62. Ji empatiyê ber bi biratiyê ve

Biratî ne tenê ji heman malbatê hatin e.

Biratî bi wateya civakî:

“Hebûna te li derveyî hebûna min e lê ez wê weke hebûneke mirovî ya hevseng qebûl dikim.”

raman e.

Empatî dikare alîkariyê bike ku ev raman pêş bikeve.

Ji ber ku em cîhana hundirîn a kesê din dibînin, em mirovahiya wî bi awayekî berbiçavtir ferq dikin.

6.63. Ji empatiyê ber bi piştewaniya gelan ve

Mirovek pirsgirêka hevalê xwe girîng dibîne.

Paşê pirsgirêka taxê xwe girîng dibîne.

Paşê pirsgirêka civaka xwe girîng dibîne.

Paşê pirsgirêka gelê xwe difikirîne.

Di qonaxeke berfirehtir de dikare hewl bide pirsgirêkên gelên din jî fêm bike.

Ev berfirehbûn:

Ez → Tu → Em → Civak → Gel → Gelan

di xêzê de dikare pêş ve biçe.

6.64. Sînor û gihîştina empatiyê

Empatî:

ne qebûlkirina her tiştî ye.

Ne neçarî ya hezkirina ji her kesî ye.

Ne beşdarbûna her nêrînê ye.

Ne berdanasîna ji sînorên xwe ye.

Ne wendakirina nasnameya xwe ye.

Empatî:

qabiliyeta dîtina mirovahiya kesê din e.

Ji ber vê yekê empatiya gihîştî:

fêm dike lê bi korî qebûl nake;

guhdar dike lê xwe winda nake;

nêzîk dibe lê sînorên xwe diparêze;

cudahiyê qebûl dike lê ji ramana rexneyî paşve nakişîne.

6.65. PRENSÎBA EMPATIYÊ YA HEVALTIYA JIDIL

Prensîba bingehîn a vê beşê dikare bi vî rengî were îfadekirin:

“Cîhana min çawa rast e, cîhana te jî wisa rast e.”

Êşa min rast e.

Êşa te jî rast e.

Şabûna min rast e.

Şabûna te jî rast e.

Azadiya min bi qîmet e.

Azadiya te jî bi qîmet e.

Bîra gelê min girîng e.

Bîra gelê te jî girîng e.

Ev raman mirov ji navenda xwe derdikeve û dibe cîhana kesê ku li hemberî wê ye.

6.66. Encam: Ne neçar e ku mirov tenê xwe bibîne

Mirov pêşî xwe nas dike.

Paşê kesê din ferq dike.

Paşê hewl dide hestê kesê din fêm bike.

Paşê maf û sînorê wî dibîne.

Paşê keşif dike ku jiyana bi hev re pêkan e.

Va ye di vê xalê de:

“Ez” ne bi tenê ye.

Li hemberî wê:

“Tu”

heye.

Û di navbera her duyan de:

“Em”

dikare were avakirin.

6.67. Ber bi Hevaltiya Jidil ve

Girêdana ewil em bi jiyanê ve girêdan.

Hesta “Ez” em kirin ferd.

Empatî lê belê em vekirin ber bi kesê din ve.

Niha pirseke dijwartir li benda me ye:

Eger mirov rastiya xwe bi tenê rast bibîne wê çi bibe?

Ji ber ku mirov tewra piştî ku dest pê dike ku kesê din fêm bike jî bi metirsiyekê re rû bi rû dimîne:

“Rastiya ku ez dibînim, rastiya yekta ye.”

Ev raman:

hevaltiyê,

malbatê,

civakê,

siyasetê,

tewra têkiliyên di navbera gelan de jî

dijwar dike.

Pirseke kûrtir derdikeve holê:

“Lêgerîna rastiyê bi hev re, gelo dikare ji xwedîderketina tenê ya rastiyê re bibe rêyeke civakî ya xurttir?”

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa