BEŞA IV

XETÊN BERXWEDANÊ, XWESERIYA PARASTINÊ Û DÎTINA PAŞEROJEKE ALTERNATÎF

Di dîrokê de tu siyaseta asîmîlasyonê û înkarkirinê nekariye bi awayekî mutleq û mayînde serkeftî be. Ji ber ku civak tenê ji nasnameyên ku hêzên desthilatdar ji wan re dîzayn dikin pêk nayên. Ziman, çand, malbat, bîra civakî, awayên hilberînê, bawerî, huner, torên piştgiriya civakî û pratîkên jiyana rojane hemû qadên bingehîn in ku civakan dikarin bi wan hebûna xwe ji nû ve hilberînin.

Dewlet, saziyên navendî an jî strukturên civakî yên serdest, çiqas bi hêz bin jî, nikarin nasnameya civakî bi tevahî ji jor ve ji nû ve ava bikin. Civakên ku di bin zextê de mane, bi awayên cuda rêyên parastina hebûna xwe pêş xistine. Carinan ev yek di malbatê de bi parastina zimanê xwe, carinan bi domandina muzîk û wêjeya kevneşopî, carinan bi avakirina torên piştgiriya herêmî û carinan jî bi lêgerîna serxwebûna aborî derketiye holê.

Ji ber vê yekê, têkoşîna li dijî asîmîlasyonê tenê ne ji bo eşkerekirina zextên ku di paşerojê de hatine kirin e. Pirsgirêka bingehîn ew e ku civak bi kîjan amûran dikare paşeroja xwe ava bike.

Di beşên berê de çarçoveya teorîk a asîmîlasyonê û ezmûna dîrokî ya Kurdan di çar parçeyan de hatin nirxandin. Ev beş li hember vê pêvajoyê ne tenê têgehê “berxwedanê”, lê di heman demê de têgehên xweparastinê, hilberîna civakî ya nû û avakirina paşerojeke alternatîf dixe pêş.

Li vir têgeha xweparastinê ne bi wateya pevçûna çekdarî, lê bi wateya parastin û pêşxistina ziman, çand, aborî, ekolojî, bîra dîrokî û kapasîteya rêxistina demokratîk a civakê tê bikaranîn.

Ji ber vê yekê pirsa bingehîn a xweparastinê ev e:

Civak dikare ji bo parastina hebûna xwe kîjan saziyên civakî ji nû ve hilberîne?

Bersiva vê pirsê dikare di çar qadên bingehîn de were lêgerîn:

1. Ziman û çand,

2. Aborî û hilberîn,

3. Demokrasî ya herêmî û rêxistina civakî,

4. Zanist, agahî û hilberîna entelektuel.

1. XWEPARASTINA ZIMANÎ Û ÇANDÎ

Hilberîna Nû ya Zimanê Dayikê di Qada Giştî de

Yek ji amûrên herî girîng ên pêvajoyên asîmîlasyonê tengkirina qadên bikaranîna zimanê civakî ye. Ziman tenê amûra ragihandinê nîne. Ziman di heman demê de hilgirê bîrê, ramanê, çandê û têkiliyên civakî ye.

Heke zimanek tenê di malê de were axaftin, lê di dibistanê, saziyên giştî, zanistê, aboriyê, teknolojiyê û hunerê de neyê bikaranîn, di demeke dirêj de dikare ji qadên hilberîna civakî were derxistin.

Ji ber vê yekê armanca xweparastina zimanî tenê parastina zimanê xwe nîne; armanc ew e ku ziman bibe sîstemeke civakî ya zindî û hilberîner.

1.1. Pira Zimanê Ji Malê Ber Bi Qada Giştî ve

Qada yekem a parastina zimanê dayikê malbat e. Zimanê ku bi zarok re tê axaftin, lorî, çîrok, pêkenok, gotinên pêşiyan û zimanê ragihandina rojane, yekemîn xeleka veguhastina çandî ne.

Lê tenê axaftina zimanê dayikê di nav malê de dikare ji bo domandina hêza zimanê di dirêjdemê de têrê neke.

Ji ber vê yekê ziman divê ji:

mal → kolan → tax → dibistan → huner → medya → zanist → aborî → xizmetên giştî

berfireh bibe.

Zimanê dayikê dema ku di hemû qadên jiyana rojane de were bikaranîn, dibe hebûneke civakî ya xurt.

1.2. Alternatîfên Sazî

Pirsgirêkên pirzimanî û pirçandî tenê bi tercîhên kesane nayên çareserkirin. Di qadên perwerdehiyê, weşangeriyê, çandê, hunerê û zanistê de derfetên sazî pêwîstin.

Ji ber vê yekê rêxistinên civaka sivîl, navendên çandî, destpêşxerên herêmî, atolyeyên zimanî, weşanxane, arşîvên dîjîtal û xebatên akademîk dikarin bibin amûrên girîng.

Armanc ne ew e ku zimanên din bên derxistin; armanc ew e ku qadeke giştî ya piralî ava bibe ku zimanê dayikê li gel zimanên din dikare bijî.

Pirzimanî ne mecbûr e ku bibe sedema dûrxistina civakan ji hev. Berevajî vê, civakek ku zimanên cuda nas dike dikare zemîna çandî ya jiyana hevbeş berfirehtir bike.

1.3. Parastina Bîra Civakî

Asîmîlasyon ne tenê li ser bikaranîna zimanê bandorê dike; ew dikare awayê bîranîna rabirdûyê jî biguhezîne.

Ji ber vê yekê divê:

- navên kevn ên cih û waran,

- dîroka malbatan,

- dîroka devkî,

- kevneşopiya dengbêjiyê,

- destan,

- çîrok,

- govend û lîstikên gelêrî,

- muzîka kevneşopî,

- gotinên pêşiyan,

- awayên hilberîna herêmî,

- mîrata avahiyê,

- goristan û cihên dîrokî

werin belgekirin û ji nifşên bê re werin veguhastin.

Armanc ne romantîzekirina rabirdûyê ye; armanc ew e ku bîra dîrokî ya civakê bi rêbazên zanistî were tomar kirin.

Civak dema ku dikare rabirdûya xwe lêkolîn bike, dikare li ser paşeroja xwe bi hişmendîtir biryar bide.

---

2. RÊXISTINA CIVAKÎ Û XWE-TÊR-KIRINA ABORÎ

Kooperatîf û Hilberîna Hevbeş

Nabe ku hebûna çandî bi temamî ji bingeha aborî bê serbixwe were dîtin.

Li herêmên ku bêkarî, xizaniyê û koçberiya mecbûrî zêde ye, neçarbûna mirovan ku cihê jiyana xwe bihêlin dikare encamên ne tenê aborî, lê herwiha civakî û çandî jî çêbike.

Ji ber vê yekê lingê duyemîn ê xweparastina çandî berxwedana aborî ye.

2.1. Kooperatîfên Xizmeta Giştî

Modela Kooperatîfên Xizmeta Giştî dikare wekî alternatîfekê were dîtin ku dixwaze pêvajoyên hilberîn û xerckirinê li ser bingeha hevkarî û piştgiriyê rêxistin bike.

Di vê modelê de:

- hilberîner,

- karker,

- xwediyê zeviyê,

- peydakerê sermayeyê,

- pisporê teknîkî,

- xerîdar

dikarin di heman tora aborî de rolên cuda bigirin.

Armanc ji holê rakirina milkdariya kesane nîne; armanc ew e ku mekanîzmayên bikaranîna hevbeş a kapasîteya hilberînê bên pêşxistin.

Di qadên çandinî, heywandarî, hilberîna darê, teknolojî, hilberîna xwarinê, veguhastin, avahî, xanî û bazirganiyê de dikare tora kooperatîfan were avakirin.

Bi vê rêyê dikare hin zehmetiyên ku hilberînerên biçûk tenê li hember aktorên mezin ên bazarê dijîn kêm bibin.

2.2. Hilberîna Ekolojîk û Parastina Erdê

Erde tenê faktorek aborî ya hilberînê nîne. Ew di heman demê de cihê jiyana civakê ye.

Parastina tovên herêmî, bikaranîna domdar a çavkaniyên avê, parastina berhemdariya axê û kêmkirina girêdayîbûna li ser materyalên kîmyayî, hemû beşên berxwedana aborî ya herêmî ne.

Li vir têgîna çandiniya xwezayî dikare alternatîfek girîng pêşkêş bike.

Girêdana hilberînê bi çavkaniyên herêmî dikare çerxa:

erd → hilberîn → xwarin → dahat → kar → cihê rûniştinê → domandina çandê

ava bike.

2.3. Hilberîna Li Cihê Xwe li Hember Koçberiya Mecbûrî

Yek ji şertên herî girîng ên ku civak dikare di cihê xwe de bijî, ew e ku dikare debara xwe bike.

Ji ber vê yekê pêşveçûna gundewarî tenê polîtîkayeke aborî nîne. Ew di heman demê de polîtîkayeke civakî û çandî ye.

Heke mirovan bikaribe li gund an jî li cihên xwe yên herêmî hilberîne û jiyana xwe bidomîne, ev dikare bibe alîkar ku koçberiya mecbûrî ya ji ber sedemên aborî kêm bibe.

Bi vê rêyê çand tenê mîrateyek ku di muze û festîvalan de tê parastin nabe; ew dibe pratîkeke civakî ya zindî.

3. DEMOKRASÎ YA HERÊMÎ Û DÎTINA XWE-RÊVEBERÎYÊ

Barış Düzeni û Modela Bucak/Navçe

Li hember rêveberiya navendî, netewe-dewletî û yekrengker, armanca alternatîfê ne avakirina desthilatiyeke din a navendî ye; armanc ew e ku biryar, bi qasî ku gengaz e, nêzî gel bên girtin.

Ev nêzîkatî li vir di bin navê Barış Düzeni de tê dîtin.

3.1. Modela Bucak/Navçe

Bucak an jî Navçe dikare wekî yekeya rêxistina civakî were fikirîn ku di wê de biryarên têkildarî jiyana rojane bi qasî ku gengaz e li asta herêmî bên girtin.

Di vê modelê de:

- aboriya herêmî,

- perwerdehî û çand,

- jîngeh,

- piştgiriya civakî,

- hilberîn,

- binesaziya herêmî,

- rêgezên jiyana hevbeş

dikarin bi beşdariya rasterast a gel an jî bi rêya nûnerên wan bên rêvebirin.

Lê têgîna rêveberiya herêmî jî divê nekeve nav desthilatiyeke bê sînor.

Divê di navbera rêveberiya herêmî û mafên kesane de hevsengiyek were avakirin.

3.2. Mekanîzmayên Biryardanê yên Pirrengî

Civak tenê ji piraniyê pêk nayê.

Li herêmekê, wekî ku mafên koma piraniyê girîng in, mafên komên ku di kêmiyê de ne jî divê bên parastin.

Ji ber vê yekê di mekanîzmayên biryardanê de:

- nîqaş û müzakere,

- lihevhatin,

- temsîl,

- kontrola hevdu,

- hakemî,

- şefafî,

- berpirsiyarî

girîng in.

Li şûna têgîna ku dibêje "piraniyê çi dixwaze ew dibe", dikare mekanîzmayên pirrengî werin pêşxistin ku mafên komên cuda yên civakî misoger bikin.

Bi vî awayî demokrasî ya herêmî ne tenê dibe rêveberiya piraniyê, lê dibe sîstema hevjiyana cudahiyan.

---

4. AZADIYA ENTELEKTUEL Û ZANISTÎ

Asîmîlasyon ne tenê bi saziyên aborî an îdarî pêk tê. Awayê hilberîna zanînê û awayê ku civak xwe pênase dike jî girîng e.

Heke civakek her tim neçar be ku dîroka xwe tenê ji çavkaniyên ku kesên din nivîsandine fêr bibe, dikare kapasîteya wê ya lêkolîna zanistî ya ezmûna xwe kêm bibe.

Ji ber vê yekê azadiya entelektuel yek ji aliyên girîng ên xweparastinê ye.

4.1. Hilberîna Zanîna Xwe

Divê dîroka Kurd, ziman, sosyolojî, aborî, antropolojî û dîroka siyasî bi rêbazên zanistî bên lêkolînkirin.

Lê "hilberîna zanîna xwe" ne wateya dûrketina ji rexneyên zanistî ye.

Berevajî vê:

belge → lêkolîn → berawirdkirin → rexne → piştrastkirin → zanîna nû

divê bibe pêvajoya bingehîn.

Lêkolînerên Kurd dikarin di lêkolîna civaka xwe de hem ji çavkaniyên herêmî û hem jî ji wêjeya zanistî ya navneteweyî sûd werbigirin.

Armanc ne avakirina qefeseke epistemolojîk a nû ye; armanc ew e ku civak di hilberîna zanînê de bibe xwediyê rolê û subjekta xwe.

4.2. Zanîna Pirzimanî û Gerdûnî

Azadiya zimanî û zanîna gerdûnî ne dijberê hev in.

Civak dikare bi zimanê xwe zanist hilberîne û di heman demê de ji biratiya zanistî ya ku bi zimanên cuda hatiye hilberandin sûdê bigire.

Ji ber vê yekê armanc dikare li ser bingeha:

zanîna herêmî + zanista gerdûnî + pirrengî + mafên mirovan + berpirsiyariya ekolojîk

were avakirin.

Ev nêzîkatî dikare parastina nasnameya herêmî û nirxên gerdûnî yên mirovahiyê bi hev re bifikirîne.

---

5. JI BERXWEDANÊ BER BI AVAKIRINÊ VE

Dema ku van çar qadên li jor hatine nîqaşkirin bi hev re bên dîtin, encameke girîng derdikeve holê:

Civak ne tenê bi li dijî zextê rawestanê, lê bi hilberîna nû ya jiyana xwe jî dikare berxwedanê bike.

Heke ziman tê parastin lê jiyana aborî tê hilweşandin, domandina çandî dikare dijwar bibe.

Heke aborî xurt dibe lê ziman û çand winda dibin, veguhastina nasnameya civakî dikare qels bibe.

Heke rêveberiya herêmî tê avakirin lê ramana zanistî pêş nakeve, saziyên nû dikarin pirsgirêkên kevn ji nû ve biafirînin.

Heke zanist pêş dikeve lê jiyana ekolojîk tê hilweşandin, cihê jiyana fizîkî ya civakê dikare zirar bibîne.

Ji ber vê yekê xweparastin ne pêvajoyeke yek qadê ye; ew pêvajoyeke piralî ye ku ji nû ve rêxistina tevahiya civakê dixwaze.

Dema ku ev çar qad bi hev ve bên girêdan:

Ziman + Çand

↓

Bîra Civakî

↓

Rêxistina Aborî

↓

Jiyana Ekolojîk

↓

Demokrasî ya Herêmî

↓

Zanist û Zanîn

↓

Barış Düzeni

sîstemeke civakî ya tevahî derdikeve holê.

---

LI ŞÛNA ENCAMÊ

Polîtîkayên asîmîlasyonê çiqas bi rêkûpêk û berfireh bin jî, kapasîteya civakan ya ku xwe ji nû ve hilberînin nikare bi temamî were tunekirin.

Lê tenê vegotin û nîşandana zextên rabirdûyê têrê nake.

Pirsa bingehîn ew e ku paşeroj çawa dê were avakirin.

Ji ber vê yekê parastina ziman berpirsiyariyeke çandî ye; rêxistina aborî berpirsiyariyeke civakî ye; hilberîna ekolojîk berpirsiyariyeke jiyanî ye; demokrasî ya herêmî berpirsiyariyeke siyasî ye; hilberîna zanîna zanistî jî berpirsiyariyeke entelektuel e.

Xweparastin divê wekî kapasîteyeke civakî were dîtin ku hemû van qadên cuda bi hev ve girêdide.

Civakek:

dikare bi zimanê xwe biaxive,

dikare dîroka xwe lêkolîn bike,

dikare li ser axa xwe hilberîne,

dikare ax û ava xwe biparêze,

dikare rêxistina aborî ya hevkarî ava bike,

dikare beşdarî pêvajoyên biryardanê yên herêmî bibe

û dikare zanîna xwe ya zanistî hilberîne;

wê demê ew ne tenê civakeke ku rabirdûya xwe diparêze, lê civakeke ku dikare paşeroja xwe ava bike.

Ji ber vê yekê bingeha dîtina paşeroja alternatîfê ne tenê “berxwedan”, lê di heman demê de jiyandin, hilberandin, rêxistin û ji nû ve avakirin e.

Armanca têgîna Barış Düzeni jî li vir derdikeve holê:

Sîstemeke civakî ya pirreng ku tê de ziman, çand, bawerî û civakên cuda bêyî ku hevdu tune bikin dikarin bi hev re bijîn; hilberîna aborî bi hevkarî û piştgiriyê tê xurtkirin; parastina xwezayê dibe beşek ji jiyana civakî; biryar nêzî gel tên girtin; û mafên kesane tên parastin.

Ev paşeroj ne tenê nerazîbûnek li dijî înkarkirina rabirdûyê ye; ew di heman demê de dîtineke nû ya jiyana civakî ye.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa