BEŞA VI

HILBERÎNA HEVPAR Û JIYANA EKOLOJÎK

Kooperatîfên Xizmetên Giştî, Gundê Nû û Modela Sed Mal

10. KOÇBERIYA NAVXWEYÎ YA MIROVÊN KU LI HEV DIKIN Û MODELA “HUCRAYA DESTPÊKÊ”

Guhertina civakî tenê bi rexnekirina pergala heyî pêk nayê. Mirov dikarin bi hev re li hev bikin û bi îradeya xwe cihên jiyanê yên nû ava bikin. Ev jî yek ji rêyên girîng ên guhertina civakî ye.

Ji ber ku mirovên ku di kar û jiyanê de dikarin li hev bikin, dikarin bi hev re bijîn, bi hev re hilberînin û heke pêwîst be koçberiya navxweyî an jî hicreta navxweyî bikin.

Li vir hicreta navxweyî ne koçeke neçarî ye.

Ew tê wateya ku mirov bi îradeya xwe, li ser bingeha nirxên hevpar û prensîbên hevpar ên jiyanê, ber bi cihêkî nû ve biçin û jiyaneke nû ava bikin.

Wekî mînak, em deh malbatan bifikirin.

Van deh malbatan li ser van mijaran li hev dikin:

- ew ê çawa bijîn,

- ew ê çawa hilberînin,

- ew ê zarokên xwe çawa perwerde bikin,

- ew ê kîjan ziman û çandê biparêzin,

- ew ê axê çawa bi kar bînin,

- ew ê enerjiyê çawa hilberînin,

- ew ê lêçûnên hevpar çawa bidin,

- ew ê ewlekarî û piştgiriya hev çawa pêk bînin.

Paşê bi hev re cihêkî nû hilbijêrin.

Bi hev re koçî cihê nû bibin.

Li wir li gorî têgihiştina xwe ya jiyanê cihê jiyanê ava bikin.

Ev cihê jiyanê dikare biçûk be; lê ji aliyê civakî ve dikare destpêkeke pir mezin be.

Em ji vê re dibêjin:

“HUCRAYA DESTPÊKÊ”

Hucra ya destpêkê nayê wateya ku civakek girtî were çêkirin.

Berevajî vê, ew modelek e ku mirovên din dikarin bibînin, lêkolîn bikin û heke bixwazin, modelekî wekî wê ava bikin.

Heke hucra ya destpêkê serkeftî be, malbatên din jî dikarin vê modelê bixwînin û lêkolîn bikin.

Ew jî dikarin di navbera xwe de li hev bikin.

Li cihêkî din cihê jiyanê yê nû ava bikin.

Bi vî awayî, li şûna ku em bixwazin tevahiya civakê ji navendeke yekane ve biguherînin, bi zêdebûna nimûneyên biçûk û serkeftî, guhertinek ji jêr ve ber bi jor ve dikare pêk were.

Bingeha vê modelê ev e:

Hucra → çend hucra → yekîtiya herêmî → yekîtiya hundirê bajarê → yekîtiya navbera bajaran → tora civakî ya berfireh.

---

11. AZADBÛN JI GIRÊDAYIYA ABORÎ, HIQÛQÎ Û PERWERDEYÎ

Armanca hucra ya destpêkê tenê ew nîne ku li cihêkî din mal were çêkirin.

Armanc ew e ku mirov hêza biryargirtina li ser jiyana xwe zêde bikin.

Girêdayîbûna zêde bi strukturên aborî yên navendî, yekrengiya pergala perwerdeyê, zextên çandî û lawazbûna kapasîteya mirovan ya ku li ser jiyana xwe biryar bidin, dikarin bibin sedema avakirina cihêkî jiyanê yê alternatîf.

Li vir gotinên “hiqûqa kolonyal, aboriya kolonyal, perwerdeya kolonyal û zimanên kolonyal”, di vê xebatê de wekî têgehên rexneyî tên bikaranîn ku wan têkiliyên girêdayîbûnê rave dikin ku îradeya civakê û kapasîteya wê ya hilberîna çandî sînor dikin.

Armanc ne ku pergala hiqûqî ya heyî were paşguhkirin.

Armanc ew e ku di nav sînorên ku hiqûq destûr dide de, mirov:

kooperatîfên xwe, pergala hilberînê ya xwe, çalakiyên perwerde û çandê yên xwe û torên piştgiriya hev

xurt bikin.

Bi vî awayî azadbûn tenê gotineke siyasî namîne û dikeve nav jiyana rojane.

---

12. JI HUCRAYA DESTPÊKÊ BER BI “SED MAL” VE

Hucra ya destpêkê dikare li herêmeke gundewarî, li derdora bajarê an jî di hundirê bajarê de were avakirin.

Piştî demekê, bi komên malbatên ku xwedî têgihiştina jiyanê ya hevpar in, dikare modelên jiyanê yên mezintir bên avakirin.

Yek ji van modelan:

SED MAL

e.

Sed Mal tenê apartmanek nîne.

Di apartmana klasîk de mirov di heman avahiyê de dijîn, lê pir caran ji aliyê aborî, civakî û çandî ve ji hev serbixwe ne.

Di modela Sed Mal de avahî wekî yekîtiya:

xanî + hilberîn + jiyana civakî + çand + enerjî + ewlekarî + piştgiriya hev

tê dîtin.

---

13. AVAHIYA BINGEHÎN A APARTMANA SED MAL

Wekî mînak, avahiyeke Sed Mal dikare li her qatê 12 apartmanên jiyanê hebin.

Di van 12 yekeyan de:

10 ji bo jiyana taybet a malbatan,

2 jî ji bo jiyana hevpar, çand, civak û heke pêwîst be wekî mêvanxane

bên bikaranîn.

Bi vî awayî li her qatê tenê xanî tune ye; civakeke biçûk a civakî jî çêdibe.

Qata jêrîn

Di beşa herî jêrîn de dikarin hebin:

- parkêta erebeyan,

- cihên bisîkletan,

- cihên şarjkirina wesayîtan,

- beşên teknîkî,

- cihên bikaranîna hevpar.

Depo û ambar

Li gorî pêdiviyên her yekeya jiyanê, dikarin cihên depo û ambar bên çêkirin.

Berhemên çandiniyê, amûr û alav, xwarinên zivistanê û pêdiviyên din dikarin bi rêkûpêk bêne parastin.

Qata têketinê

Di têketinên rasterast de dikarin hebin:

- dikan,

- cihên firotina kooperatîfê,

- atolyeyên biçûk,

- yekeyên xizmetê.

Li vir, heke gengaz be, ji bo her yekeya jiyanê derfetek hilberînê an bazirganiyê tê çêkirin.

Wekî mînak dikare prensîba:

“Ji bo her malbatekê yek dikan”

were sepandin.

Ev dikan dikare rasterast ji aliyê wê malbatê ve were xebitandin an jî di pergala kooperatîfê de were rêvebirin.

---

14. HER QAT WEKÎ CIVAKEKE CIVAKÎ

Yek ji taybetmendiyên herî girîng ên Sed Mal ew e ku mirovên li heman qatê dijîn ne bi tesadufê tên hilbijartin.

Wekî mînak, deh malbat dikarin ji malbatên ku hev nas dikin, bawerî li hev dikin û li ser jiyana hevpar li hev dikin pêk bên.

Bi vî awayî her qat dikare bibe yekîtiyek civakî ya biçûk.

Her qat dikare xwedî van cihan be:

- cihê civakî yê hevpar,

- cihê çandî yê hevpar,

- serayeke xwe,

- zeviyeke xwe,

- cihê werzîşê,

- cihê lîstika zarokan,

- çalakiyên hilberîna hevpar.

Ev avahî armanc dike ku li şûna apartmana ku mirovan tenê dike û ji hev dûr dixe, cîranî û piştgiriya hev ji nû ve ava bike.

---

15. BAN: ENERJÎ Û CIHÊ JIYANA HEVPAR

Bana Sed Mal tenê banek nîne.

Ban beşek girîng ji pergala enerjiyê ya avahiyê ye.

Bi panelên enerjiyê yên rojê dikare elektrîk were hilberandin.

Teknolojiya hîdrojenê jî, heke ewle, li gorî rêziknameyan û ji aliyê teknîkî ve pêkan be, dikare di depokirina enerjiyê an di pergala enerjiyê de were bikaranîn.

Bi vî awayî avahî dikare armanc bike ku beşeke girîng ji pêdiviyên xwe yên enerjiyê bi xwe ve peyda bike.

Beşek ji qata herî jor dikare wekî:

- salona mezin a civînê,

- cihê çandê,

- cihê perwerdeya hevpar,

- çalakiyên zarok û ciwanan,

- çalakiyên werzîş û civakî

were bikaranîn.

Bi vî awayî qata herî jor a avahiyê dibe navenda jiyana hevpar a civakê.

---

16. ASANSOR Û SERBIXWEBÛNA QATAN

Di Sed Mal de pergala bikaranîna her qatê dikare heta astekê serbixwe were rêxistî.

Pergala asansorê divê li gorî pêdiviyên ewlekarî û gihiştina hemû kesan were sêwirandin.

Gihiştina kal, zarok û kesên ku astengiyên wan hene bo hemû cihên hevpar ên avahiyê divê bibe şertê bingehîn.

Li vir armanc ne ew e ku mirov ji hev bên veqetandin; armanc ew e ku her yekeya civakî bikaribe rêxistina xwe ya hundirîn ava bike û di heman demê de bi pergala hevpar a avahiyê ve girêdayî bimîne.

---

17. YEKGIRTINA HILBERÎNA GUNDÊ Û KOMFORA BAJARÊ

Yek ji armancên herî girîng ên modela Sed Mal ew e ku hêzên baş ên jiyana gund û jiyana bajarê bi hev re bike.

Ji gund têne:

ax, çandinî, heywandarî, hewaya paqij, hilberîn û xwezayê.

Ji bajar têne:

veguhastin, perwerde, gihiştina xizmetên tenduristiyê, teknolojî, çand û derfetên civakî.

Bi vî awayî armanc ew e ku:

“Cihên jiyanê yên ku li gundê ji komfora bajarê jî wêdetir in”

bên avakirin.

Mirov dikare hem nêzî axê bijî û hem jî bigihîje derfetên bajarê.

Bi vî awayî dijberiya kevn a di navbera gund û bajarê de ji nû ve tê nêrîn.

---

18. GIRÊDANA BI BAJARÊ RE

Cihên Sed Mal divê bi tevahî ji bajaran qut nebin.

Dikare pergala servîsê ya rêkûpêk ber bi navenda bajarê ve were damezrandin.

Di demên diyarkirî de dikare ji bo:

- xwendekaran,

- kesên dixebitin,

- kal û pîran,

- kesên ku ji xizmetên nexweşxaneyê û tenduristiyê sûd werdigirin,

- kesên ku hewcedariya wan bi kirîn û pêdiviyên din hene

veguhastina hevpar were peyda kirin.

Bi vî awayî girêdayîbûna li ser wesayîtên taybet dikare kêm bibe.

Di heman demê de jiyana aborî û civakî ya cihê jiyanê bi xwe tê xurtkirin.

---

19. EWLEKARÎ: BERPIRSİYARIYA HEVPAR

Pergala ewlekarî ne mecbûr e ku bi tevahî ji şirketên taybet re were hiştin.

Di Sed Mal de karên ewlekarî dikarin li gorî hiqûq û rêziknameyên derbasdar, bi têgihiştina berpirsiyariya hevpar, bên rêxistinkirin.

Wekî mînak, çavdêriya cihên hevpar û karên ewlekarî yên rojane dikarin bi rêza hevpar, di nav çarçoveya berpirsiyariyên perwerdekirî û diyarkirî de, bên birêvebirin.

Kamerayên ewlekarî jî divê tenê li cihên hevpar û li gorî şertên hiqûqî û rêzên taybetiyê bên bikaranîn.

Armanc ne ew e ku mirov her dem bên çavdêrîkirin.

Armanc ew e ku:

ewlehiya cihên jiyana hevpar were parastin û di rewşên awarte de müdaxeleya bilez were kirin.

---

20. YEKÎTIYA SED MAL'AN

Sed Mal tenê avahiyek nîne.

Di heman bajarî de dikare dehan Sed Mal bên avakirin.

Her yek ji wan dikare rêxistina xwe ya qatên xwe û pergala hundirîn biparêze, lê ji bo pêdiviyên hevpar dikarin bi hev re bibin yek.

Bi vî awayî:

Sed Mal → Yekîtiya Sed Mal → Yekîtiya Bajarê → Yekîtiya Navbera Bajaran

dikare bibe rêxistinek ku her ku diçe mezin dibe.

Karên ku dikarin bi hev re bên kirin ev in:

- veguhastin,

- tenduristî,

- perwerde,

- hilberîn,

- peydakirina xwarinê,

- enerjî,

- teknolojî,

- çand,

- werzîş,

- amadekariya karesatan.

Bi vî awayî yekîtiya biçûk a malbatan dikare hêdî hêdî bibe tora piştgiriya civakî ya berfireh.

---

21. TÊKILIYA DI NAVBERA GUNDÊ NÛ, HUCRAYA DESTPÊKÊ Û SED MAL DE

Ev sê avahî alternatîfên hev nînin.

Ew hev temam dikin.

Hucra ya destpêkê:

Li hev kirina mirovan û destpêkirina jiyana hevpar e.

Gundê Nû:

Modela gundê ya ekolojîk û hilberîner a vê têgihiştinê ye.

Sed Mal:

Modela jiyana bajarî ya zêdetir kompak, modern û bi bajarê ve girêdayî ye.

Kooperatîfa Xizmetên Giştî:

Stûna aborî û rêxistinî ya hemû van avahiyan e.

Bi vî awayî model dikare wiha were kurtkirin:

Mirov → Malbat → Hucra ya Destpêkê → Kooperatîf → Gundê Nû / Sed Mal → Yekîtî → Tora Navbera Bajaran

Ev zincîr ne pergala ku ji jor ve tê ferzkirin e; ew wekî modela rêxistina dilxwazî ya ku ji jêr ve ber bi jor ve mezin dibe tê fikirîn.

---

22. ENCAM: JI CIHÊKÎ DEST PÊ BIKE

Pir caran astengiya herî mezin a guhertina civakî baweriya ku guhertin ne mimkûn e.

Lê deh malbat dikarin li hev bikin.

Dikarin bi hev re bijîn.

Dikarin bi hev re hilberînin.

Dikarin zarokên xwe bi hev re mezin bikin.

Dikarin axa xwe bi hev re bixebitînin.

Dikarin xaniyên xwe bi xwe ava bikin.

Dikarin enerjiya xwe hilberînin.

Dikarin çanda xwe bijîn.

Dikarin kooperatîfa xwe ava bikin.

Û hemû van tiştan dikarin di çarçoveya ku hiqûq destûr dide de pêk bînin.

Heke ev deh malbatên yekem serkeftî bibin, mirovên din jî dikarin wan bibînin û modelên wekî wan ava bikin.

Bi vî awayî guhertina mezin ne bi sloganeke mezin, lê bi nimûneyeke biçûk û rastîn dikare dest pê bike.

Heke hucra ya yekem serkeftî be, hucra ya duyemîn çêdibe.

Hucra ya duyemîn hucra ya sêyemîn çêdike.

Paşê gund, tax, Sed Mal, kooperatîf û yekîtiyên bajarî çêdibin.

Bi vî awayî guhertina civakî ne di carekê de, lê bi jiyîn, ceribandin, pêşxistin û zêdebûnê pêk tê.

Ji ber ku:

Mirovên ku li hev dikin dikarin bi hev re bijîn.

Mirovên ku bi hev re dijîn dikarin bi hev re hilberînin.

Mirovên ku bi hev re hilberînin dikarin jiyana xwe ava bikin.

Û mirovê ku dikare jiyana xwe ava bike, dikare siberoja xwe jî ava bike.

Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa