ARTÊŞA NETEWÎ

 Artêş, ewlehî û rêveberî di çarçoveya Pergala Aştiyê de

Nivîskar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa**

---

PÊŞGOTIN

 Ji bo parastina gel, aştiyê û azadiyê

Her gelê ku dixwaze bi azadî û rûmet bijî, pêdivî bi ewlehî, rêxistin, hevkarî û rêveberiyeke berpirsiyar heye. Gel bê ewlehiyê nikare bi aramî bijî; bê rêxistin nikare mafên xwe biparêze û bê hevkariyê nikare avahiyeke civakî ya domdar ava bike.

Lê ewlehî tenê bi hebûna çekan nayê misoger kirin. Ewlehî di bingehê xwe de têkiliya di navbera gel, rêveberî, aborî, dadwerî û baweriyê de ye. Heke gel bi rêveberiya xwe re têkiliya xwe winda bike, heke hêzên parastinê bibin amûra partiyekê an kesekî, heke çavkaniyên aborî di destê komeke biçûk de kom bibin, wê demê hebûna artêşê bi tenê nikare ewlehiyeke rastîn misoger bike.

Ji ber vê yekê, pirtûka **Artêşa Netewî** ne tenê li ser artêşê, leşker û parastina sînorên welat e. Ev pirtûk têkiliya di navbera gel, artêş, rêveberî, aborî û **Pergala Aştiyê** de vedikole.

Armanca vê xebatê pêşkêşkirina nêrîneke civakî ye ku hêza parastinê ji bo parastina gel û welat bixebite, di bin qanûnê de bimîne û li hember gel berpirsiyar be.

Artêş ne milkê partiyekê ye. Artêş ne milkê kesekî ye. Hêza parastinê divê ji bo ewlehî, azadî û mafên gel bixebite.

Di heman demê de, gel jî tenê bi daxwaza parastinê nikare xwe biparêze. Pêdivî ye ku perwerde, aborî, teknolojî, rêveberiya herêmî, hevkariya civakî û amadekariya li hember karesatan bi hev re pêş bikevin.

Di vê nêrînê de, Pergala Aştiyê sîstemeke civakî û rêveberiyê ye ku armanca wê parastina jiyana mirovan, çareserkirina nakokiyan bi rêbazên aştiyane, parastina mafan û pêşxistina hevkariyê ye.

Aştî ne bêhêzî ye. Aştî ew e ku hêz bi berpirsiyariyê were bikaranîn; nakokî berî ku bibin şer, bi diyalog, qanûn û danûstandinê bên çareserkirin; hêza parastinê ji bo gefxwarinê li gelan neyê bikaranîn, lê ji bo parastina jiyanê û azadiya civakê were birêvebirin.

Ev pirtûk hewl dide pêşniyareke civakî û rêveberiyê pêşkêş bike ku di wê de parastina gel, berpirsiyariya saziyan, hevkariya aborî û aştiya civakî bi hev re bên nirxandin.

BEŞA YEKEM

TÊGEHA ARTÊŞA NETEWÎ Û MÎSYONA WÊ

 1. Artêşa netewî çi ye?

Artêşa netewî hêzeke rêxistinkirî ye ku erkê wê parastina gel, welat û mafên bingehîn ên civakê ye. Lê ji bo ku hêzeke çekdarî bi rastî bibe artêşeke netewî, tenê hebûna leşkeran û çekan bes nake.

Pêdivî ye ku artêş xwedî armanceke zelal, rêxistineke qanûnî, rêveberiyeke berpirsiyar û erkên diyarkirî be. Divê hêza wê ji bo parastina civakê were bikaranîn, ne ji bo zordariya li ser gel.

Di vê çarçoveyê de, çend prensîbên bingehîn girîng in:

1. **Bêalîbûna siyasî:** Artêş divê ne bibe amûra partiyekê an komeke siyasî.

2. **Rêveberiya qanûnî:** Kar û biryarên artêşê divê li gorî qanûnên welat bin.

3. **Kontrola sivîl:** Siyaseta parastinê divê di bin kontrola saziyên sivîl ên qanûnî û berpirsiyar de be.

4. **Parastina gel:** Erkê sereke yê artêşê divê parastina gel û welat be.

5. **Berpirsiyariya giştî:** Saziyên parastinê divê li hember qanûn û civakê berpirsiyar bin.

6. **Rêzgirtina mafên mirovan:** Di hemû karên parastinê de mafên mirovan û rêzikên qanûnî divê bên parastin.

7. **Pêşîlêgirtina şer:** Divê ji bo kêmkirina gefan, çareserkirina nakokiyan û parastina aştiyê hewl bê dayîn.

Heke artêş tenê ji bo parastina desthilatdariyeke siyasî were bikaranîn, wê demê armanca wê ji parastina gel dûr dikeve. Heke çek bibin amûra pêşbaziya partiyan, ewlehî dibe mijara berjewendiyên siyasî, ne mafê hemû welatiyan.

Ji ber vê yekê, di vê pirtûkê de cudahiya di navbera **artêşa netewî** û **artêşa girêdayî berjewendiyeke taybet** de girîng e.

Artêşa netewî divê ji bo hemû welatiyan bixebite, bê cudakariya zimanî, çandî, siyasî, herêmî an civakî. Ew ne milkê serokekî, partiyekê, malbatekê an komeke taybet e.

## 2. Cudahî di navbera parastina gel û serdestiyê li ser gel de

Parastina gel û serdestiyê li ser gel du tiştên cuda ne.

Parastina gel tê wê wateyê ku jiyana mirovan, ewlehiya civakê, mafên welatiyan û azadiya wan bên parastin. Serdestî li ser gel jî ew e ku hêzeke çekdarî bi zorê biryarên xwe li ser civakê ferz bike û xwe ji qanûnê bilindtir bibîne.

Di Pergala Aştiyê de, hêz ne armanca dawî ye. Hêz amûrek e ku divê di xizmeta jiyanê, ewlehiyê û azadiya mirovan de be.

Artêş divê li gorî qanûnê bixebite. Rêveberiya wê divê ji saziyên qanûnî re berpirsiyar be. Karên wê divê bên kontrolkirin û hesabdayîn. Welatiyan divê bikaribin li ser siyaseta ewlehiyê nîqaş bikin, pêşniyarên xwe pêşkêş bikin û bi rêbazên qanûnî daxwazên xwe bigihînin saziyên berpirsiyar.

Ev prensîb ne tenê ji bo artêşê, lê ji bo hemû saziyên ewlehiyê jî girîng in.

Heke saziyên parastinê ji gel dûr bikevin, baweriya civakê kêm dibe. Lê dema ku kar û berpirsiyariyên wan zelal bin û ew di bin qanûnê de bixebitin, pêwendiya wan bi civakê re dikare xurt bibe.

## 3. Çima artêş divê ne ya partiyekê be?

Di civakeke pirreng de, mirov dikarin xwedî bawerî, ziman, çand, nêrîn û pêwendiyên siyasî yên cuda bin. Ev cudahî bi xwe ne sedema şer e. Pirsgirêk dema dest pê dike ku komekê hewl bide hêza çekdarî bike amûra berjewendiya xwe.

Heke artêş bi partiyekê ve girêdayî be, kesên derveyî wê partiyê dikarin xwe bêparastin hîs bikin. Heke ewlehiya welat bi pêşbaziya partiyan re tevlihev bibe, baweriya gel bi saziyên parastinê kêm dibe.

Ji ber vê yekê, artêşa netewî divê ji aliyê partî û berjewendiyên taybet ve serbixwe be. Ev serbixwebûn nayê wê wateyê ku artêş ji qanûnê serbixwe be. Berevajî, wê wateyê ye ku artêş di bin qanûnê de ye û divê ji bo hemû welatiyan bê cudakariyê bixebite.

Artêş dikare di parastina welat de xwedî erk û pisporiyeke taybet be, lê biryarên wê divê di sînorên qanûnî de bin. Siyaseta ewlehiyê jî divê di nav saziyên berpirsiyar de were diyarkirin.

Di Pergala Aştiyê de, armanc ew e ku hêza çekdarî ji pêşbaziya siyasî dûr bimîne û karê xwe li ser bingehê parastina giştî pêk bîne.

## 4. Têkiliya artêşê bi gel re

Artêş ji civakê cuda nabe. Leşker ji malbat, gund, bajar, dibistan, zanîngeh û cihên kar tên. Ew endamên civakê ne. Ji ber vê yekê, têkiliya artêşê bi gel re divê li ser bingehê rêz, berpirsiyarî û baweriyê be.

Heke gel artêşê wek saziyeke qanûnî û berpirsiyar bibîne, pêwendiya di navbera civak û saziya parastinê de dikare xurt bibe. Lê heke artêş wek hêzeke ku li hember gel hatiye avakirin were dîtin, ev pêwendî qels dibe.

Ji bo pêşîgirtina li vê yekê, perwerdeya kesên di xizmeta parastinê de ne tenê divê teknîkî be. Divê di wê de mafên mirovan, qanûn, berpirsiyariya sivîl, rêgirtina li hember îstîsmar û rêbazên çareserkirina nakokiyan jî cih bigirin.

Herwiha, pêdivî ye ku gel kar û erkên saziyên parastinê baş nas bike. Ragihandina zelal, hesabdayîna qanûnî û kontrola berpirsiyar dikarin ji bo avakirina baweriyê alîkar bin.

Têkiliya artêşê bi gel re divê ne tenê di dema gef û krîzan de xuya bibe. Ew têkilî bi rêzgirtina mafan, pêkanîna qanûnê û berpirsiyariya domdar tê avakirin.

## 5. Artêşa netewî û Pergala Aştiyê

Pergala Aştiyê li ser vê bingehê ye ku civak divê bi hevkariyê, berpirsiyariya hevpar û rêzikên zelal bixebite.

Di vê nêrînê de, parastin ne tenê erkê leşkeran e. Ew bi karê saziyên cuda yên civakê re jî girêdayî ye. Perwerde, tenduristî, veguhastin, ragihandin, xizmetên bingehîn, amadekariya karesatan û alîkariya civakê hemû dikarin di ewlehiyê de roleke girîng bilîzin.

Lê ev erkên cuda divê bên rêxistinkirin. Her saziyek divê erkê xwe zanibe, û pêwendiya di navbera saziyan de divê zelal be. Heke berpirsiyariyên wan tevlihev bin, di dema krîzan de derengmayîn û kêmasiya hevkariyê dikare zirarê bide gel.

Di vê çarçoveyê de, artêşa netewî beşek ji pergaleke firehtir a ewlehiyê ye. Ewlehiya rastîn dema pêk tê ku parastina welat bi aramiya civakî, aboriya domdar, qanûn û baweriya gel re were girêdan.

Pergala Aştiyê hewl dide ku nakokî bi rêbazên aştiyane çareser bike, lê di heman demê de berpirsiyariya parastina gel jî ji bîr neke. Aştî û parastin ne dijberên hev in. Parastina berpirsiyar dikare ji bo domandina aştiyê alîkar be; lê hêza bêkontrol dikare bibe sedema tirs, nakokî û bêbaweriyê.

Ji ber vê yekê, artêşa netewî divê di sînorên erkên xwe de bixebite û bi saziyên sivîl, rêveberiya qanûnî û civakê re têkiliyeke berpirsiyar hebe.

## 6. Parastina welat û parastina mafên mirovan

Parastina welat tenê parastina ax û sînorên wê nîne. Welat bi gelê xwe, zimanên xwe, çanda xwe, aborî, jiyana civakî û mafên mirovan tê pênasekirin.

Heke ax were parastin, lê gel ji mafên xwe bêpar bimîne, ewlehî bi tevahî pêk nehatiye. Heke sînor bên parastin, lê civak di nav tirs û nakokiyên domdar de bijî, ewlehî hê jî hewceyê pêşketinê ye.

Ji ber vê yekê, parastina welat divê bi parastina jiyana gel re were girêdan. Qanûn divê ji bo hemû kesan derbasdar be. Mafên welatiyan divê bên parastin. Saziyên parastinê divê ji îstîsmara hêzê dûr bimînin û karên xwe li gorî berpirsiyariyên qanûnî pêk bînin.

Di civakeke pirreng de, rêzgirtina ziman, çand û nasnameya komên cuda jî dikare alîkar be ku bawerî û hevjiyana civakî xurt bibin.

Ev nêrîn ji bo Pergala Aştiyê girîng e: ewlehî tenê bi hêza çekdarî nayê avakirin; ew bi qanûn, dadwerî, bawerî û parastina mafên mirovan jî tê xurtkirin.

## 7. Rola aboriyê di ewlehiyê de

Aborî û ewlehî bi hev ve girêdayî ne. Civakeke ku ji xizmetên bingehîn, xwarin, av, cihê jiyanê, perwerde û derfetên kar bêpar be, dikare rastî nakokî û bêîstiqrariyê were.

Ji aliyekî din ve, dema ku çavkaniyên aborî bi awayekî berpirsiyar bên bikaranîn, mirov dikarin di avakirina civakeke ewletir de beşdar bibin. Hilberîn, hevkariya civakî, parastina çavkaniyên xwezayî û peydakirina xizmetên bingehîn dikarin bingehê aramiya domdar xurt bikin.

Di Pergala Aştiyê de, aborî divê ji bo pêdiviyên mirovan bixebite. Lê ewlehiyê jî divê bibe sedemeke ku hemû çavkaniyên welat tenê ji bo lêçûnên leşkerî bên bikaranîn. Pêdivî ye ku di navbera parastin, perwerde, tenduristî, avahî û pêdiviyên din ên civakê de hevsengî were çêkirin.

Budceya parastinê divê li gorî hewcedariyên rastîn, gefên heyî, kapasîteya welat û biryarên qanûnî were amadekirin. Lêçûn divê zelal bin û di bin kontrola berpirsiyar de bimînin.

Armanc ew e ku welat xwe biparêze bê ku bingeha aborî û jiyana rojane ya gel xera bike.

## 8. Rola zanist, teknolojî û perwerdeyê

Di demên nû de, ewlehî tenê bi hêza leşkerî nayê pîvan. Zanist, teknolojî, ragihandin, perwerde û kapasîteya saziyan jî girîng in.

Civakeke ku dikare agahiyan bi awayekî rast nirxîne, xwe li hember gefên nû amade bike û di navbera saziyên xwe de hevkariyê pêk bîne, dikare bi awayekî baştir bersiva pirsgirêkan bide.

Ji bo vê yekê, perwerde divê tenê ji bo perwerdekirina leşkeran neyê dîtin. Perwerdeya giştî ya gel di mijarên ewlehiyê, alîkariya yekem, amadekariya karesatan, ewlehiya agahiyan û çareserkirina nakokiyan de jî girîng e.

Teknolojî jî divê di bin qanûnê de were bikaranîn. Bikaranîna wê divê mafên mirovan biparêze û nebe sedema binpêkirina neheq a mafên kesan.

Zanist dikare ji bo baştirkirina biryaran, kêmkirina xetereyan û pêşxistina rêbazên parastinê alîkar be. Lê teknolojî bi xwe garantîya aştiyê nake; bikaranîna wê ya berpirsiyar û qanûnî girîng e.

## 9. Artêş û pêşîlêgirtina şer

Parastina welat divê tenê piştî destpêkirina şer neyê fikirîn. Pêşîlêgirtina şer û kêmkirina xetereyan jî beşek ji siyaseta ewlehiyê ye.

Diyalog, danûstandin, rêbazên qanûnî, pêwendiyên di navbera civakan de û mekanîzmayên çareserkirina nakokiyan dikarin alîkar bin ku pirsgirêk berî ku mezin bibin bên çareserkirin.

Artêş dikare di çarçoveya erkên qanûnî de ji bo parastina welat amade be, lê amadekariya parastinê divê bi hewldanên aştiyê re dijberî neke. Mirov dikarin di heman demê de hem ji bo parastina xwe amade bin, hem jî ji bo kêmkirina nakokiyan bixebitin.

Pergala Aştiyê li ser vê baweriyê ye ku aştiya domdar bi şertên civakî, qanûnî û aborî re tê avakirin. Hêza parastinê dikare beşek ji vê çarçoveyê be, lê nikare li şûna hemû saziyên civakî û qanûnî bigire.

## 10. Prensîba bingehîn a Artêşa Netewî

Prensîba bingehîn a vê pirtûkê ev e:

**Artêş ji bo parastina gel e; gel ne ji bo xizmeta bêdawî ya artêşê ye.**

Hêza parastinê divê jiyana mirovan biparêze, ne ku jiyanê bike bin xizmeta xwe. Rêveberiya ewlehiyê divê ji bo parastina welat û domandina aştiyê bixebite, ne ku nakokiyan kûrtir bike. Saziyên parastinê divê di bin qanûnê de bin û berpirsiyariya xwe li hember civakê pêk bînin.

Artêşa netewî divê ne milkê kesekî an partiyekê be, lê saziyeke qanûnî û berpirsiyar be ku erkê wê parastina gel û welat e.

Di vê nêrînê de, Pergala Aştiyê hewl dide têkiliya di navbera parastin, aborî, rêveberî, qanûn û jiyana civakî de xurt bike. Aştiya domdar bi hêzê tenê nayê avakirin; ew bi bawerî, dadwerî, hevkarî û berpirsiyariya hevpar jî tê pêşxistin.

Ev bingeh dikare bibe destpêka nîqaş û lêkolîneke firehtir li ser avakirina artêşeke netewî ya berpirsiyar, di çarçoveya Pergala Aştiyê de.