ARTÊŞA NETEWÎ
BEŞA PÊNCEM
PERWERDE, DÎSÎPLÎN, EXLAQ Û MAFÊN ENDAMÊN ARTÊŞA NETEWÎ
1\. Pêşgotin: Artêşa xurt bi mirovên perwerdekirî tê avakirin
Artêş tenê ji çek, amûr, wesayît û avahiyan pêk nayê. Hêza rastîn a artêşê ew mirov in ku di nav wê de dixebitin. Zanîn, exlaq, dîsîplîn, berpirsiyarî û rêzgirtina mafên mirovan bingehên artêşeke profesyonel in.
Artêşeke ku xwedî amûrên nûjen e, lê endamên wê perwerdehiya exlaqî û zanîna qanûnê negirtine, nikare bi awayekî rast erkên xwe pêk bîne.
Ji ber vê yekê, di Pergala Aştiyê de perwerdehiya endamên Artêşa Netewî divê ne tenê li ser karên parastinê, lê li ser nasîna civakê, mafên mirovan, qanûn, dîsîplîn, rêveberî û çareserkirina nakokiyan jî were avakirin.
Armanc ew e ku artêş bibe saziyek profesyonel ku welat û gel biparêze, mafên mirovan nas bike û ji erkên xwe yên qanûnî dernekeve.
### 2\. Perwerdehiya bingehîn a endamên artêşê
Her endamê artêşê divê berî destpêkirina erkên xwe perwerdehiya bingehîn bistîne. Ev perwerde divê ew amade bike ku erkên xwe bi zanîn, berpirsiyarî û rêzgirtina qanûnê pêk bîne.
Di vê perwerdehiyê de ev mijar girîng in:
* Nasîna erk û berpirsiyariyên artêşê.
* Zanîna destûr, qanûn û rêgezên parastina welat.
* Dîsîplîna kesane û berpirsiyariya komî.
* Rêzgirtina rûmeta mirovan û mafên bingehîn.
* Pêşîgirtina li cudakariyê û tepeserkirina kesan.
* Pêşîgirtina li karesatan û alîkariya civakî.
* Karê komî, hevkarî û rêzgirtina hevdu.
* Nasîna xetereyên ji bo sivîlan û parastina wan.
Perwerde divê domdar be. Endamê artêşê tenê bi perwerdehiya destpêkê nikare heta dawiya karê xwe bêyî nûkirina zanîna xwe bixebite.
Civak diguhere, teknolojî pêş dikeve û erkên parastinê jî nû dibin. Ji ber vê yekê, perwerdehiya domdar pêdiviyeke bingehîn e.
### 3\. Dîsîplîn: Pêkanîna erkê bi berpirsiyarî
Dîsîplîn yek ji bingehên sereke yên saziyekê ye. Lê dîsîplîn ne wateya bindestbûna bêfikir e. Dîsîplîna rast wateya nasîna erkê, pêkanîna qanûnê û berpirsiyarbûna li hemberî encamên tevgerên xwe ye.
Di artêşê de, dîsîplîn divê li ser van bingehan were avakirin:
Yekem: Rêzgirtina qanûnê. Tu ferman nikare bibe sedema pêkanîna sûcekî an binpêkirina mafên bingehîn.
Duyem: Demnasî. Endamê artêşê divê erkên xwe di dema diyarkirî de pêk bîne û li hemberî berpirsiyariyên xwe cidî be.
Sêyem: Parastina rûmeta mirovan. Dîsîplîn destûrê nade ku kesek were heqaret kirin, îşkence kirin an bêedaletî lê were kirin.
Çarem: Berpirsiyariya kesane. Her endam divê berpirsiyariya tevger û biryarên xwe nas bike.
Pêncem: Rastgotin û durustî. Veşartina xeletiyan, derew û bikaranîna xerab a desthilatê pêbaweriya di nav artêşê de lawaz dike.
Dîsîplîna bê qanûn dibe zordarî; dîsîplîna bi qanûn û exlaq dibe hêza saziyê.
### 4\. Exlaqê artêşê
Exlaq di her saziya giştî de girîng e, lê di artêşê de girîngiya wê taybet e, ji ber ku endamên artêşê dikarin di şertên zehmet û biryarên giran de bixebitin.
Exlaqê artêşê divê li ser van nirxan were avakirin:
* Durustî: Ne derew gotin û ne jî xeletiyan veşartin.
* Edalet: Hemû kesan li gorî qanûnê nirxandin.
* Rêzgirtin: Rûmeta hemkaran û hemû welatiyan parastin.
* Dilsoziya qanûnî: Erkê parastina welat pêkanîn, bê ku kesek xwe ji qanûnê bilindtir bibîne.
* Şervanî ya berpirsiyar: Di şertên zehmet de jî erkê qanûnî bi cesaret û hişyarî pêk anîn.
* Xizmeta gel: Hêz ji bo parastina civakê bikaranîn, ne ji bo berjewendiya kesane.
* Nermî û mirovahî: Li hemberî kesên birîndar, sivîl û kesên ku êdî ne beşdarî şerê ne, rêzgirtina mafên wan.
Cesaret bê exlaq dikare bibe sedema zordariyê. Lê cesareta bi exlaq û berpirsiyarî dikare bibe sedema parastina jiyanê.
### 5\. Mafên endamên Artêşa Netewî
Endamê artêşê jî mirov e û mafên bingehîn ên wî divê bên parastin. Erkê parastina welat mafên mirovan ji holê ranake.
Di çarçoveya qanûnên welat de, divê mafên endamên artêşê bên garantîkirin, di nav de:
* Mafê jiyanê û ewlehiya kesane.
* Mafê muameleya bi rûmet û bê îşkence.
* Mafê parastina tenduristiya laşî û derûnî.
* Mafê perwerdehiya pêwîst û amûrên ewle yên karê xwe.
* Mafê wergirtina mûçe û mafên aborî yên ku qanûn destnîşan dike.
* Mafê gilî û gazincê bi rêbazên qanûnî.
* Mafê parastina qanûnî dema ku bi binpêkirinê an sûcekî tên tawanbarkirin.
* Mafê bêcudakarî di çarçoveya qanûnê de.
Endamên artêşê dikarin di şertên xebatê de bi sînorên taybet ên ji bo ewlehiyê re rû bi rû bimînin. Lê ev sînor divê qanûnî, pêwîst û li gorî erkê wan bin.
Parastina mafên endaman ne dijminatiya dîsîplînê ye. Ew alîkar e ku artêş xwedî mirovên saxlem, dilsoz û berpirsiyar be.
### 6\. Maf û erkên fermandar
Fermandar tenê kesê ku ferman dide nîne. Ew di heman demê de berpirsiyarê perwerdehiya endaman, pêkanîna dîsîplînê, parastina jiyana wan û çêkirina hawîrdoreke karê profesyonel e.
Fermandarê baş divê:
* Fermanên qanûnî û zelal bide.
* Erk û berpirsiyariyan bi awayekî rast belav bike.
* Ji bikaranîna desthilatê ji bo berjewendiya kesane dûr bikeve.
* Gilî û gazincan bê tirsandin guhdarî bike.
* Binpêkirinên mafan li gorî qanûnê bigihîne saziyên berpirsiyar.
* Endaman li ser bingeha jêhatîbûnê nirxîne, ne li ser bingeha nasname an nêzîkbûna kesane.
* Di dema biryaran de jiyana mirovan û encamên civakî li ber çavan bigire.
Fermandariya rastîn bi tirsandina kesan nayê avakirin. Ew bi zanîn, edalet, disîplîn û mînaka kesane tê avakirin.
Fermandarê ku ji endamên xwe re mînakeke baş e, dikare pêbaweriyeke xurt di nav wan de ava bike.
### 7\. Qanûn û berpirsiyariya pêkanîna fermanan
Di saziyekê de ferman ji bo rêxistin û hevgirtina karan girîng in. Lê ferman divê di çarçoveya qanûnê de bin.
Endamê artêşê divê fêr bibe ku pêkanîna her fermanê bê nirxandin ne berpirsiyariyeke profesyonel e. Fermanên neqanûnî, nemaze yên ku sûc an binpêkirina mafên mirovan dixwazin, divê li gorî qanûn û rêgezên pêwendîdar bên nirxandin û çareserkirin.
Di vê mijarê de, perwerdehiya qanûnî divê bersiva van pirsan bide:
* Ferman çawa tê nirxandin?
* Dema ku ferman nezelal be, divê çi were kirin?
* Dema ku ferman bi qanûnê re nakok be, rêya qanûnî ya raporkirinê çi ye?
* Kesê ku binpêkirinekê dibîne, çawa dikare wê ragihîne?
* Çawa dikare bê tirsandin û tolhildan, pêvajoyeke dadperwer were pêkanîn?
Ev perwerde alîkar e ku berpirsiyariya kesane û rêzgirtina qanûnê di hemû astên artêşê de were xurtkirin.
### 8\. Pêşîgirtina li cudakariyê û zordariyê
Artêşa netewî saziya hemû welatiyan e. Divê di nav wê de cudakariya li ser bingeha ziman, çand, netewe, bawerî, malbat, rewşa aborî an nêzîkbûna siyasî neyê pejirandin.
Endamên artêşê divê karibin di hawîrdoreke ku rêz û edalet tê de heye de bixebitin.
Zordariya di navbera endaman de, îstîsmara desthilatê, heqaret, cezakirina bêqanûnî û tepeserkirina gilî û gazincan dikarin hem mafên mirovan binpê bikin hem jî bandora saziyê kêm bikin.
Ji bo pêşîgirtina li van pirsgirêkan, pêwîst e ku:
* Rêgezên zelal ên tevgerê hebin.
* Perwerdehiya mafên mirovan domdar be.
* Mekanîzmayên gilî û gazincê ewle bin.
* Binpêkirin li gorî qanûnê bên lêkolînkirin.
* Kesên ku bi awayekî qanûnî binpêkirinan ragihînin bên parastin.
* Cezayên bêedalet û kolektîf neyên bikaranîn.
Saziya ku di hundirê xwe de edaletê pêk tîne, dikare di pêwendiya xwe bi civakê re jî bêtir pêbawer be.
### 9\. Tenduristiya laşî û derûnî ya endaman
Karê artêşê dikare bi westîn, stres, dûrbûna ji malbatê û şertên zehmet re were girêdan. Ji ber vê yekê, tenduristiya endaman divê beşek bingehîn a plansaziya parastinê be.
Parastina tenduristiya endaman tenê erkê bijîşkan nîne. Fermandar, perwerdekar û saziyên rêveberiyê jî berpirsiyar in ku şertên ewle û rêkûpêk ên karê xebatê ava bikin.
Pêdivî ye ku endaman bigihîjin:
* Lênihêrîna bijîşkî ya pêwîst.
* Pêşîgirtina li birîndarbûn û nexweşiyên pîşeyî.
* Demjimêr û şertên karê maqûl, li gorî erk û qanûnê.
* Piştgiriya derûnî dema ku hewce be.
* Piştgiriya malbatê di şertên taybet de.
* Perwerdehiya tenduristî û ewlehiya kesane.
Endamê ku tenduristiya wî tê parastin, dikare erkên xwe bi awayekî baştir pêk bîne. Lê armanca bingehîn tenê zêdekirina bandora karê ne; parastina jiyana mirovan û rûmeta wan jî ye.
### 10\. Pêwendiya artêşê bi malbat û civakê re
Endamê artêşê ji civakê hatiye û malbat, çand, ziman û jiyana civakî ya xwe heye. Dema ku endamên artêşê bi şertên zehmet re rû bi rû dimînin, malbatên wan jî dikarin bandorê bibînin.
Ji ber vê yekê, saziyên parastinê divê di çarçoveya qanûnê de balê bikişînin ser şertên jiyana malbatên endaman.
Her wiha, têkiliya artêşê û civakê divê li ser pêbawerî û rêzgirtinê were avakirin.
Artêş dikare di dema karesatan de bi saziyên sivîl re hevkarî bike, alîkariya mirovên di xetereyê de bike û di çarçoveya erkên destûrî de beşdarî xizmetên giştî bibe.
Lê divê erkên sivîl û yên artêşê di qanûnê de zelal bin, da ku tu saziyek ji sînorên erkê xwe dernekeve.
### 11\. Nirxandin û pêşketina profesyonel
Perwerdehiya baş divê encamên xwe yên diyarkirî hebin. Ji ber vê yekê, nirxandina endamên artêşê divê ne tenê li ser pêkanîna fermanan, lê li ser zanîn, jêhatîbûn, berpirsiyarî, disîplîn û rêzgirtina qanûnê jî be.
Nirxandin divê bi awayekî edaletparêz, zelal û li gorî pîvanên pêşî diyarkirî were kirin.
Armanc ne ew e ku kes bi tirsê bixebitin. Armanc ew e ku endamên artêşê karibin lawaziyên xwe nas bikin, zanîna xwe nû bikin û di pîşeya xwe de pêş bikevin.
Pêşketina profesyonel dikare bi perwerdehiya domdar, nirxandina kar, vegerandina agahiyan û fêrbûna ji xeletiyan were xurtkirin.
Saziya ku ji xeletiyan fêr dibe, dikare ji saziya ku xeletiyan veşêre bêtir pêş bikeve.
### 12\. Encama beşa pêncem
Di Pergala Aştiyê de, Artêşa Netewî divê bi perwerdehiya zanistî, dîsîplîna qanûnî, exlaqê profesyonel û rêzgirtina mafên mirovan were avakirin.
Endamên wê divê erkên xwe nas bikin, fermandar divê bi edalet tevbigere û hemû saziyên parastinê divê di çarçoveya qanûnê de berpirsiyar bin.
Mafên endaman û erkên wan dijberên hev nînin. Mafên parastî dikarin şertên xebateke profesyonel ava bikin; berpirsiyariya qanûnî jî dikare ew maf di hundirê saziyê de biparêze.
Artêşa xurt ew nîne ku tenê hêza wê mezin be. Artêşa xurt ew e ku endamên wê xwedî zanîn, exlaq, dîsîplîn û berpirsiyariya qanûnî bin; ewlehiyê biparêzin û ji mafên gel re rêz bigirin.
Armanca dawî ya perwerdehiyê ew e ku hêza parastinê bibe amûra ewlehiyê, ne sedema tirsê; bibe piştgirê aştiyê, ne amûra zordariyê.