ARTÊŞA NETEWÎ

Nivîskar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa

#BEŞA HEŞTEM

### TÊKILIYÊN DERVE, PARASTINA SÎNORÊN WELAT Û HEVKARIYA NAVNETEWEYÎ DI PERGALA AŞTIYÊ DE

### 1\. Pêşgotin: Ewlehiya welat û aştiya cîhanê

Di cîhana îroyîn de, tu welat nikare ewlehiya xwe bi tevahî ji rewşa welatên din cuda bike. Têkiliyên siyasî, aborî, çandî û civakî di navbera welatan de bandorê li ser ewlehiya her welatekî dikin.

Ji ber vê yekê, Artêşa Netewî divê erkê xwe yê parastina welat nas bike û di heman demê de girîngiya têkiliyên aştiyane û hevkariya navneteweyî jî fam bike.

Di Pergala Aştiyê de, parastina welat ne wateya dijminatiya bi gelên din re ye. Welatek dikare xwedî hêza parastinê be û di heman demê de ji bo çareserkirina nakokiyan bi rêyên aştiyane bixebite.

Armanc ew e ku ewlehiya neteweyî bi rêzgirtina mafên gelan, serweriya qanûnê û hevkariya navneteweyî re were hevgirtin.

2\. Serweriya welat û mafê gelan

Serweriya welat wateya mafê gelê wî welatî ye ku di çarçoveya qanûn û peymanên navneteweyî de li ser karûbarên xwe biryar bigire.

Parastina serweriyê erkekî girîng e, lê ew divê bi rêzgirtina serweriya welatên din û mafên mirovan re were pêkanîn.

Di Pergala Aştiyê de, prensîbên bingehîn ev in:

* Rêzgirtina serweriya welatan.

* Rêzgirtina mafê gelan ji bo biryardana li ser dahatûya xwe di çarçoveya hiqûqa navneteweyî de.

* Dûrketina ji destwerdana bêqanûnî di karûbarên navxweyî yên welatên din de.

* Çaresserkirina nakokiyan bi diyalog û rêbazên qanûnî.

* Parastina mafên bingehîn ên hemû mirovan.

Serweriya welat ne mafê zordestiyê li ser gel e. Her rêveberî divê di hundirê welatê xwe de jî mafên mirovan biparêze.

### 3\. Erkê Artêşa Netewî di parastina sînorên welat de

Sînorên welat beşek ji serweriya wî ne. Parastina wan divê di çarçoveya qanûnên neteweyî û peymanên navneteweyî yên pêwendîdar de were birêvebirin.

Artêş dikare li gorî erkên destûrî yên xwe di parastina welat de roleke girîng bilîze. Lê parastina sînor divê ne bibe hinceta dijminatiya bi gelên cîran re.

Di vê çarçoveyê de, pêwîst e ku:

* Sînorên welat li gorî qanûn û peymanên derbasdar bên nasîn.

* Nakokiyên sînorî bi rêbazên aştiyane û hiqûqî bên çareserkirin.

* Têkiliyên di navbera saziyên pêwendîdar de bi awayekî berpirsiyar bên birêvebirin.

* Mafên sivîlên ku li deverên sînorî dijîn bên parastin.

* Ji provokasyon, zordarî û tevgerên ku dikarin nakokiyan mezintir bikin were dûrketin.

Parastina sînor ne tenê erkê hêzên parastinê ye; ew bi rêveberiya baş, pêwendiyên aştiyane û pêbaweriya di navbera welatan de jî xurt dibe.

### 4\. Têkiliyên bi welatên cîran re

Welatên cîran bi gelemperî gelek berjewendiyên hevpar hene. Av, çem, rê, bazirganî, çandinî, jîngeh, koçberî û ewlehiya herêmî dikarin bibe mijarên hevkariyê.

Heke welat tenê li ser nakokiyan bisekine, derfetên hevkarî û pêşketinê winda dibin. Lê dema ku welatên cîran pirsgirêkên xwe bi diyalog çareser dikin, ew dikarin şertên jiyanê ji bo gelên xwe baştir bikin.

Di Pergala Aştiyê de, têkiliyên bi cîranan re divê li ser van bingehan bên avakirin:

* Rêzgirtina hevdu û serweriya welatan.

* Pêwendiya siyasî ya domdar.

* Bazirganî û hevkariya aborî ya qanûnî.

* Parastina çavkaniyên xwezayî.

* Hevkariya di dema karesatan de.

* Çareserkirina nakokiyan bi rêbazên aştiyane.

Dijminatiya domdar dikare çavkaniyên welatan xerç bike. Hevkariya berpirsiyar dikare wan çavkaniyan ji bo perwerde, tenduristî, hilberîn û pêşketina civakê biparêze.

### 5\. Çareserkirina nakokiyên navneteweyî

Di navbera welatan de nakokî dikarin ji ber sînor, av, çavkaniyên xwezayî, berjewendiyên aborî an cudahiyên siyasî derkevin.

Lê nakokî ne mecbûrî ye ku bibe şer.

Rêbazên aştiyane yên çareserkirina nakokiyan dikarin ev bin:

Diyalog: Nûnerên aliyên nakok bi hev re rûnin û pirsgirêkên xwe eşkere nîqaş bikin.

Navbeynkarî: Kesek an saziyek bêalî alîkariya aliyên nakok bike ku bigihîjin çareseriyekê.

Danûstandin: Aliyan li ser maf, erk û berjewendiyên hevpar peymanekê çêbikin.

Hiqûqa navneteweyî: Nakokî li gorî peyman û rêbazên hiqûqî yên pêwendîdar bên nirxandin.

Saziyên navneteweyî: Dema ku hewce be, saziyên ku erkê wan çareserkirina aştiyane ya nakokiyan e, dikarin alîkariyê bikin.

Armanc ew e ku pirsgirêk bi rêbazên ku jiyana mirovan diparêzin û rê li ber nakokiyên nû nagirin bên çareserkirin.

### 6\. Hevkariya navneteweyî di warê parastinê de

Hevkariya navneteweyî dikare di gelek waran de were pêkanîn: perwerdehiya profesyonel, alîkariya mirovî, parastina karesatan, dermankirina birîndaran û pêşîgirtina li xetereyên ku sînor nas nakin.

Lê her hevkarî divê li gorî qanûn, peyman û berjewendiyên qanûnî yên gel were nirxandin.

Di Pergala Aştiyê de, hevkariya parastinê divê van armancan bişopîne:

* Kêmkirina xetereya şer.

* Pêşxistina zanîn û jêhatîbûna profesyonel.

* Parastina sivîlan.

* Amadekariya li hemberî karesatan.

* Pêşîgirtina li bazirganiya neqanûnî û sûcên ku welatên cuda bandor dikin, di çarçoveya qanûnê de.

* Xurtkirina têkiliyên aştiyane di navbera welatan de.

Hevkariya navneteweyî divê ne amûra zextê li ser welatên lawaz be. Ew divê li ser rêzgirtina hevdu, berpirsiyariyê û mafên qanûnî were avakirin.

### 7\. Rola rêxistinên navneteweyî

Rêxistinên navneteweyî dikarin ji bo diyalog, hevkarî û çareserkirina nakokiyan derfetên girîng biafirînin.

Li gorî erk û desthilata wan, hin saziyan dikarin di warê alîkariya mirovî, parastina mafên mirovan, çareserkirina nakokiyan û amadekariya karesatan de alîkariyê bikin.

Lê tu rêxistinek ne ji qanûn û berpirsiyariyê derbas e. Karê her saziyê divê li gorî peymanên ku wê sazî li ser wan hatiye avakirin were nirxandin.

Di vê çarçoveyê de, welat divê:

* Peymanên navneteweyî yên ku qebûl kirine pêk bînin.

* Di çareserkirina nakokiyan de ji rêbazên aştiyane sûdê werbigirin.

* Di dema karesatan de hevkariya mirovî pêş bixin.

* Mafên welatiyan di hemû pêvajoyan de biparêzin.

* Berpirsiyariyên xwe yên navneteweyî nas bikin.

Armanc ew e ku saziyên navneteweyî bibe derfetên hevkariyê, ne sedemên nakokiyên nû.

### 8\. Koçberî, penaberî û berpirsiyariya mirovî

Şer û nakokiyên çekdar dikarin milyonên mirovan neçarî terka mal û welatên xwe bikin. Ev rewş ne tenê pirsgirêkeke sînorî ye; ew pirsgirêkeke mirovî û civakî ye.

Kesên ku ji şer direvin dikarin hewceyê xwarin, av, xanî, tenduristî û parastina qanûnî bin.

Di Pergala Aştiyê de, pêdivî ye ku:

* Kesên di xetereyê de bi awayekî mirovî bên pêşwazîkirin.

* Mafên wan li gorî qanûn û peymanên pêwendîdar bên parastin.

* Zarok, jin û kesên xwedî hewcedariyên taybet bigihîjin piştgiriyê.

* Pêşî li cudakarî û îstîsmara koçberan were girtin.

* Vegera kesên koçber bi ewlehî, bi dilxwazî û bi rêzgirtina mafên wan were nirxandin.

Artêş dikare di çarçoveya erkên qanûnî de alîkariya saziyên berpirsiyar bike. Lê çareserkirina koçberiyê hewceyê hevkariya civakî, aborî, hiqûqî û navneteweyî ye.

9\. Parastina çavkaniyên hevpar ên xwezayî

Çavkaniyên xwezayî dikarin bibe sedema hevkariyê an nakokiyê. Av, çem, daristan, zevî û jîngeh sînorên siyasî nas nakin.

Heke welatan çavkaniyên hevpar bi awayekî bêplansazî bikar bînin, dikare nakokî derkeve holê. Lê heke wan bi peyman û hevkariyê birêve bibin, hem gelên wan hem jîngehê sûdê werdigirin.

Di Pergala Aştiyê de, pêwîst e ku:

* Çavkaniyên avê bi peymanên dadperwer bên parastin.

* Pîsîkirina jîngehê were kêmkirin.

* Hevkariya di warê çandinî û xwarinê de were pêşxistin.

* Di dema karesatên xwezayî de alîkarî bê derengmayîn were kirin.

* Pirsgirêkên çavkaniyên hevpar bi zanist û danûstandinê bên çareserkirin.

Parastina jîngehê ne tenê erkê welatekî ye. Ew berpirsiyariyeke hevpar a hemû gelan e.

 10\. Aborî û aştiya navbera welatan

Têkiliyên aborî dikarin welatan nêzî hev bikin. Bazirganî, hilberîn, veguhastin, çandinî û projeyên hevbeş dikarin derfetên kar û jiyanê zêde bikin.

Lê têkiliyên aborî divê li ser edalet, şertên zelal û rêzgirtina mafên gelan bên avakirin.

Di Pergala Aştiyê de, armanca hevkariya aborî ne tenê zêdekirina qezencê ye. Armanc ew e ku gelên welatan ji hilberîn, bazirganî û pêşketina hevpar sûdê werbigirin.

Heke welatên cîran di warê çandinî, enerjiya paqij, avahîsazî, perwerde û teknolojiyê de hevkarî bikin, dikarin hin pirsgirêkên hevpar bi kêm-mesref û bi bandortir çareser bikin.

Aboriya hevkar dikare bibe pirek di navbera gelan de, lê ew divê bi rêzgirtina mafan û serweriya welatan re were birêvebirin.

 11\. Çanda aştiyê di têkiliyên navneteweyî de

Aştiya navneteweyî bi peymanên siyasî tenê nayê parastin. Ew hewceyê çandeke ku di nav gelan de rêzgirtin, têgihiştin û hevkariyê pêş bixe jî heye.

Têkiliyên çandî, perwerdehiya ziman, zanîngeh, huner, werzîş û danûstandina zanistî dikarin alîkar bin ku gelên cuda hevdu baştir nas bikin.

Cudahiyên zimanî, dînî û çandî bi xwe ne sedema şer in. Pirsgirêk dema dest pê dike ku cudahî wekî hinceta kêmkirina mafên kesên din tê bikaranîn.

Di Pergala Aştiyê de, gel divê karibin nasnameya xwe biparêzin û di heman demê de bi gelên din re têkiliyên aştiyane ava bikin.

Aştiya rastîn ne wateya tunebûna cudahiyan e; ew wateya çareserkirina cudahiyan bê zordarî ye.

12\. Encama beşa heştem

Di Pergala Aştiyê de, Artêşa Netewî erkê parastina welat û gel pêk tîne, lê ewlehiya domdar bi hêza leşkerî tenê nayê avakirin.

Serweriya welat, rêzgirtina sînorên qanûnî, têkiliyên baş bi welatên cîran re, hevkariya navneteweyî û çareserkirina aştiyane ya nakokiyan hemû beşên girîng ên ewlehiyê ne.

Welat divê xwedî hêza parastinê be, lê di heman demê de ji bo aştiyê bixebite. Divê mafên gelê xwe biparêze û mafên gelên din jî nas bike.

Parastina sînor divê bi rêzgirtina sivîlan, qanûn û peymanên navneteweyî re were pêkanîn. Hevkariya navneteweyî jî divê li ser edalet, hevkarî û berjewendiyên mirovahiyê were avakirin.

Di Pergala Aştiyê de, welatê xurt ew nîne ku bi hemû welatan re dijminatî bike; welatê xurt ew e ku gelê xwe biparêze, mafên xwe nas bike, nakokiyan bi hişmendiyê çareser bike û ji bo aştiya domdar bixebite.

Artêşa Netewî divê bibe hêza parastina welat, ne amûra dagirkirinê; bibe piştgirê aştiyê, ne sedema şer; û bibe saziya ku bi berpirsiyariyê ji gel re xizmetê dike.