YEKÎTEYA SED KOOPERATÎFAN
CUREYÊN BIRYAR HILDANÊ
Beşa seyêm
Modela Biryarhildanê, Îradeya Hevpar û Rêvebirinê ya ji Herêmê Ber bi Navendê ve li Sîstema Aştîyê
Nivîskar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa
* PERGALA BIRYAR HILDANÊ Çİ YE?
Pergala biryarhildanê, tevahiya rêbazên ku dabîn dikin da ku civakek, kooperatîf an saziyeke derbarê pêdivî û pirsgirêkên ku rastî wan tên de bigihîje encameke hevpar, pêk tîne.
Mirovên ku bi hev re dijîn û dixebitin dibe ku xwedî nêrîn, pêdivî û hêviyên cûda bin. Ji bo ku ev cûdahî nebin sedema nakokiyan, divê pêşwext bête diyarkirin ku biryar wê bi kîjan rêzûpêkê bên girtin.
Di modela Yekîteya Sed Kooperatîfan de pergala biryarhildanê dabîn dike ku sed kooperatîf parastina îradeya xwe ya taybet bikin û di mijarên hevpar de bi hev re tevbigerin.
Pergala biryarhildanê bersiva sê pirsên bingehîn dide:
* Wê biryarê kî bigire?
* Wê biryar bi kîjan rêbazê bête girtin?
* Wê bicîhanîn û kontrolkirina biryarê çawa bête dabînkirin?
Prensîba bingehîn a vê pergalê ev e:
Biryar, li cihê ku lê têkildar e tê amadekirin; ji aliyê kesên desthilatdar ve tê girtin; ji aliyê berpirsiyaran ve tê bicîhanîn; encamên wê tên kontrolkirin.
Desthilata biryarhildanê, li gorî siruşta erkê û kes an saziyên ku biryar wan bandor dike diyar dibe.
* PRENSÎBÊN BINGEHÎN ÊN BIRYAR HILDANÊ
Rêbazên biryarhildanê dikarin cûda bin. Lê belê divê hemû rêbaz dispêrin prensîbên hevpar.
2.1. Biryarhildana Herêmî – Biryarên Herêmî
Esas ew e ku pirsgirêk li cihê ku derketiye holê bête çareserkirin.
Heke kooperatîfek pêwîst be derbarê bernameya xwe ya hilberînê, saetên xebatê an pêdiviyên herêmî de biryarê bigire, ev biryar ewilî di wê kooperatîfê de tê destgirtin.
Şandina her biryareke biçûk ber bi navenda yekîteyê ve burokrasiyeke ne pêwîst çêdike.
2.2. Biryarhildana Hevpar – Biryarên Hevbeş
Di mijarên ku ji yekî zêdetir kooperatîfan eleqedar dikin de nûnerên kooperatîfên têkildar tên cem hev.
Depoya hevpar, tora veguhestinê, pergala dîjîtal, bazara hevpar û planên hilberîna herêmî di vê çarçoveyê de ne.
2.3. Biryarhildana Li Gorî Desthilatê – Biryarên Li Gorî Desthilatê
Divê her biryar ji aliyê wê organê ve bête girtin ku di qanûn û peymana bingehîn de hatiye desthilatdarkirin.
Berpirsiyarekî xizmetê dikare di qada erkê xwe de biryarên rojane yên bicîhanînê bigire. Lê belê nikare bi tenê biryarên ku dê budçeya yekîteyê, peymana bingehîn an mafên kooperatîfan biguherînin bigire.
2.4. Biryarhildana Beşdar – Beşdariya Di Biryarê De
Divê nêrînên kesên ku wê ji biryarê bandor bibin bên girtin.
Beşdariya rasterast a endaman, nêrîna nûneran, raporên pisporan û civînên vekirî vê beşdariyê dabîn dikin.
2.5. Biryarhildana Zelal – Biryarên Zelal
Sedema biryarê, ji aliyê kî ve hatiye girtin, dispêre kîjan çavkaniyan û çawa tê bicîhanîn divê bên tomar kirin.
2.6. Berpirsiyarî – Bersivdayîn
Kesên ku biryar girtine û bicîh anîne divê karibin derbarê encaman de ravekirinekê bidin.
2.7. Guncabûniya bi Hiqûqê – Li Gorî Qanûnê
Tu biryar nikare li dijî qanûnên heyî, peymana bingehîn a kooperatîfê an mafên bingehîn ên endaman be.
* CUREYÊN BIRYAR HILDANÊ
Di Yekîteya Sed Kooperatîfan de em cureyên biryarhildanê di bin sernavên jêrîn de sererast dikin.
* BIRYARA TAKEKESÎ – BIRYARA TAKEKESÎ
Biryara takekesî, biryara ku kesek di qada erk û berpirsiyariya xwe de digire ye.
Her endam di jiyana xwe ya xebatê, tercîhên kesane û mafên ku aîdî wî ne de xwedî azadiya biryarhildanê ye.
Karkerekî kooperatîfê di çarçoveya erka ku hatiye dayîn de dikare derbarê çawaniya rêzkirina karê xwe de biryaran bigire.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Tercîhên kesane yên endam.
* Nîzama xebata rojane ya karker.
* Bicîhanînên di nûnerên desthilata xebatkar de.
* Plana ked û xebatê ya taybet a kesî.
Çawa tê bicîhanîn?
Kes di nava desthilata xwe de biryar dide. Di mijarên ku mafên endamên din an çavkaniyên hevpar ên kooperatîfê bandor dikin de li gorî qaîdeyên têkildar tevdigere.
Sînorekî girîng: Biryara takekesî mafê destwerdana yekalî li ser mîlkiyeta hevpar an mafên kesên din nade.
* BIRYARA ŞÊWIRÊ – BIRYARA ŞÊWIRÊ
Biryara şêwirê, berî ku biryareke bête girtin, komkirina nêrînên kesên têkildar e.
Di vê rêbazê de kes an organa ku wê biryarê bide, nêrînên endam, pispor û yekîneyên xizmetên têkildar guhdar dike.
Şêwir wateya wê nîne ku her nêrîn bê guman bê pejirandin. Amanca wê ew e ku biryar bispêre agahdariyeke rasttir.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Veftina qadeke nû ya hilberînê.
* Veberhênaneke kooperatîfekê.
* Avakirina bazareke nû.
* Amadekirina bernamên perwerdeyê.
* Geşkirina xizmetên hevpar.
Çawa tê bicîhanîn?
* Mijara biryarê tê eşkerekirin.
* Nêrînên kesên têkildar tên girtin.
* Nirxandinên pisporan tên amadekirin.
* Vebijarkên cûda tên berhevkirin.
* Organa desthilatdar biryara xwe dide.
* Tê eşkerekirin ku nêrîn çawa hatine nirxandin.
Şêwir yek ji rêbazên girîng ên Sîstema Aştîyê ye. Dabîn dike ku nêrînên mirovan bên guhdarîkirin û hişê hevpar geş bibe.
* BIRYARA DENGDANÊ – BIRYARA DENGDANÊ
Dengdan, di navbera ji yekî zêdetir vebijarkan de derxistina tercîhên endam an nûneran li ser bingeha bikaranîna dengan e.
Dengdan yek ji rêbazên ku ji bo girtina biryarê ji aliyê organa desthilatdar ve tê bikaranîn e.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Hilbijartina organên birêvebirinê.
* Diyarkirina vebijarkên projeyan.
* Nirxandina pêşniyarên budçeyê.
* Mijarên ku di peymana bingehîn de girêdayî dengdanê ne.
* Biryarên civîna giştî.
Çawa tê bicîhanîn?
* Mijara ku dê bê dengdan bi eşkere diyar dibe.
* Kesên ku xwedî mafê dengdanê ne tên tespîtkirin.
* Vebijark tên eşkerekirin.
* Deng li gorî qanûn û peymana bingehîn tên bikaranîn.
* Encam tên jimartin û dikevin tutanakê.
* Ji bo bicîhanîna biryarê yekîneyên berpirsiyar tên diyarkirin.
Dengdan dikare bi eşkere an veşartî bibe. Di hilbijartinan de û di rewşên ku parastina tercîhên kesane girîng e de rêbaza dengdana veşartî tê tercîhkirin.
Mijarên wekî wekheviya dengan, dengên bêalî û têra hejmara biryarê li gorî qaîdeyên ku ji pêşve ve hatine diyarkirin tên çareserkirin.
* BIRYARA PIRANÎ – BIRYARA PIRANÎ
Biryara piranî, biryara ku bi piştevaniya piraniya diyarber a dengên derbasdar an beşdarên desthilatdar tê girtin e.
Ne mecbûr e ku ji bo her biryarê heman şertê piraniyê bête bicîhanîn.
Cureyên piraniyê:
* Piraniya sade.
* Piraniya nîvî û yek zêdetir (salt çoğunluk).
* Piraniya jêhatî (nitelikli çoğunluk).
* Piraniya ku di qanûn an peymana bingehîn de bi taybetî hatiye diyarkirin.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Biryarên birêvebirina rojane.
* Budçeyên xizmetên hevpar.
* Mijarên ku dikevin qada erkê ya organên birêvebirinê.
* Pejirandina projeyên yekîteyê.
Çawa tê bicîhanîn?
Ewil têra hejmara civînê, paşê têra hejmara biryarê diyar dibe. Dengdan tê kirin û encam dikeve tutanakê.
Biryara piranî mafên bingehîn ên kêmîneyê (azandiyê) ranake. Mafên îtirazê û serlêdana legal ên kesên ku tevlî biryarê nebûne tên parastin.
* BIRYARA LI SER YEKÎ – BIRYARA LI SER YEKÎ
Biryara li ser yekî (oybirliği), raya heman alî ya hemû beşdarên ku xwedî mafê dengdanê ne ji bo biryarê ye.
Ev rêbaz bi taybetî di mijarên ku alî wê bi hev re berpirsiyariyê hilgirin ser milê xwe û qebûlkirina her kesî girîng e de dikare bête bikaranîn.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Protokolên xebata hevpar ên dilxwaz.
* Peymanên hevkariyê yên taybet ên di navbera kooperatîfan de.
* Mutabakatên derbarê bikaranîna çavkaniyên hevpar de.
* Mijarên ku aliyan şertê li ser yekî danîne ser.
Çawa tê bicîhanîn?
Naveroka biryarê ji beşdaran re tê eşkerekirin. Nêrîn tên nirxandin. Qebûlkirina her kesî tê xwestin. Heke li ser yekî li hev bête kirin biryar bi nivîskî tê amadekirin.
Divê biryara li ser yekî nebe rêbaza mecbûrî ji bo her mijarê. Berevajî vê yekê, derketina kesekî tenê dikare asteng bike ku biryarên pêwîst bên girtin.
Ji ber vê yekê divê mijarên ku pêdiviya wan bi biryara li ser yekî heye ji pêşve ve bên diyarkirin.
* BIRYARA NÛNERAN – BIRYARA NÛNERAN
Biryara nûneran, biryara ku nûnerên ku ji aliyê organên desthilatdar ên kooperatîfan ve hatine diyarkirin têne cem hev û di mijarên hevpar de biryaran digirin e.
Ew yek ji rêbazên bingehîn ên biryarhildanê yên Yekîteya Sed Kooperatîfan e.
Her kooperatîf nûnerê xwe diyar dike û dabîn dike ku di organên desthilatdar ên yekîteyê de cih bigire.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Projeyên hevpar ên di navbera kooperatîfan de.
* Planên xizmetê yên di asta yekîteyê de.
* Veberhênanên hevpar.
* Bernameyên hilberîn û belavkirinê yên herêmî.
* Erkên ku di peymana bingehîn a yekîteyê de ji nûneran re hatine danîn.
Çawa tê bicîhanîn?
* Kooperatîf rojeva civînê digirin.
* Nûner nêrînên kooperatîfên xwe amade dikin.
* Di civînê de mijara hevpar tê nirxandin.
* Organa desthilatdar a biryarê biryara xwe dide.
* Biryar ji kooperatîfan re tê ragihandin.
* Encamên bicîhanînê tên rapor kirin.
Desthilatên nûneran divê diyar bin. Her nûner li gorî qaîdeyên kooperatîfa ku ew hilbijartiye û yekîteyê tevdigere.
* BIRYARA CIVÎNÊ GIŞTÎ – BIRYARA CIVÎNÊ GIŞTÎ
Biryara civîna giştî, biryara organa biryarhildanê ya herî desthilatdar e ku li gorî qanûn û peymana bingehîn ji aliyê kooperatîf an yekîteyê ve tê girtin.
Civînên giştî yên kooperatîfan ji endamên wan pêk tên. Civîna giştî ya yekîteyê jî li gorî esasên nûnertiyê yên ku di qanûn û peymana bingehîn de hatine diyarkirin pêk tê.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Guhertina peymana bingehîn.
* Hilbijartina organên birêvebirinê û kontrolê.
* Gotûbêjkirina raporên çalakîyê yên salane.
* Nirxandina budçe û hesaban.
* Biryarên girîng ên ku qanûn ji civîna giştî re dihêle.
Çawa tê bicîhanîn?
Banga civîna giştî li gorî rêzûpêkê tê kirin. Rojeve tê eşkerekirin. Têra hejmara civînê tê kontrolkirin. Gotûbêj tên kirin. Tutanakên dengdan û biryarê tên amadekirin.
Biryarên civîna giştî divê li gorî qanûnên têkildar, peymana bingehîn û mafên qanûnî yên endaman bin.
* BIRYARA LÎYA KOMELEYÊ RÊVEBERIYÊ – BIRYARA LÎYA KOMELEYÊ RÊVEBERIYÊ
Biryara desteya birêvebirinê (Yönetim Kurulu Kararı), ji aliyê organa birêvebirinê ya ku di karên birêvebirin û xebatê yên rojane yên kooperatîf an yekîteyê de desthilatdar e ve tê girtin.
Desteya birêvebirinê di nava sînorên ku civîna giştî û peymana bingehîn diyar kirine de dixebite.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Dabeşkirina personel û erkan.
* Nîzama xebatê ya rojane.
* Xerckirinên ku xwedî desthilat e lê ye.
* Koordinasyona yekîneyên xizmetê.
* Bicîhanîna biryarên civîna giştî.
Çawa tê bicîhanîn?
Mijar dikeve rojeva desteya birêvebirinê. Tê gotûbêjkirin. Dengdan tê kirin. Dikeve deftera biryaran. Kesên berpirsiyar û salnameya bicîhanînê tên diyarkirin.
Desteya birêvebirinê nikare desthilatên ku nayên veqetandin ên civîna giştî bigire ser milê xwe.
* BIRYARA PISPORÎ Û NIRXANDINA ZANISTÎ – BIRYARA PISPORÎ
Biryara pisporî, dispêre nirxandina ku pispor di mijarên ku pêdiviya wan bi agahdariya teknîkî an zanistî heye de amade dikin.
Pispor cihê organa biryarê nagirin. Ji bo ku organa desthilatdar karibe biryareke rast bide agahdarî, analîz û pêşniyaran pêşkêş dikin.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Hilberîna çandiniyê.
* Veberhênanên makîne û tesîsan.
* Tenduristî û ewlehiya xebatê.
* Fîzîbîlîteya aborî.
* Binasaziya dîjîtal.
* Projeyên hawîrdor û enerjiyê.
* Bernamên perwerdeya pîşeyî.
Çawa tê bicîhanîn?
Pispor mijarê vedikolin. Daneyan kom dikin. Rîsk û vebijarkan dinirxînin. Raporekê amade dikin. Organa desthilatdar bi berçavgirtina vê raporê biryara xwe dide.
Nêrîna pispor û desthilata biryara hiqûqî ji hev tên veqetandin.
* BIRYARA LEZ – BIRYARA LEZ
Biryara lez, biryareke bilez e ku di rewşên ku li bendê mawe wê zirarê bide ewlehiya jiyan, mal an hilberînê de tê girtin.
Di erdhej, agirpêketin, lehî, têkçûna mezin, xetereya tenduristiyê û bûyerên mîna wan de dibe ku tevgera bilez pêwîst be.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Afat û rewşên lezgîn.
* Têkçûnên xeternak di tesîsa hilberînê de.
* Xetereya ewlehiya xwarinê.
* Pêdiviya valakirina lezgîn.
* Zirareke cidî ya binasaziya hevpar.
Çawa tê bicîhanîn?
* Xetere tê tespîtkirin.
* Sorumluyê desthilatdar an saziya gelemperî ya têkildar tê agahdarkirin.
* Plana rewşa lezgîn a ku ji pêşve ve hatiye diyarkirin tê bicîhanîn.
* Ewlehiya jiyana mirovan tê pêşengkirin.
* Tedbîrên hatine girtin dikevin tomarê.
* Dema rewş vegeriya rewşa asayî ji organên desthilatdar re rapor tê dayîn.
Desthilata rewşa lezgîn ne bê sînor e. Tenê tedbîrên pêwîst, pîvanbar û li gorî qanûnê tên girtin. Biryarên lezgîn naguherin bibin veguherîna desthilata mayinde.
* BIRYARA DELEGEBÛYÎ – BIRYARA DELEGEBÛYÎ
Di vî cureyê biryarê de organa desthilatdar desthilata bicîhanînê ya di mijareke diyar de dide kesek an yekîneyeke ku sînorên wan bi eşkere hatine diyarkirin.
Amanc ew e ku rê li ber bendewariya erêkirina rêvebiriya jorîn ji bo hemû karî bê girtin.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Xebatên rojane yên yekîneyên xizmetê.
* Xerckirinên biçûk di nava budçeya diyarkirî de.
* Karên kirînê yên rûtîn.
* Rêxistina parastin û nûjenkirinê.
* Bicîhanînên projeyên ku ji pêşve ve hatine erêkirin.
Çawa tê bicîhanîn?
Organa ku desthilatê dide qada erkê, mawe, budçe û şertên raporlamayê diyar dike. Kesê ku hatiye erkdarkirin tenê di nava sînorên ku jê re hatine dayîn de biryaran digire.
Veguhestina desthilatê erkên ku li gorî qanûnê nayên veqetandin nagire nava xwe. Berpirsiyariya çavdêrî û pirsîna hesab a organa ku desthilat daye berdewam dike.
* BIRYARA LI LIHEV BIKERÎN – BIRYARA LI LIHEV BIKERÎN
Biryara li lihev bikerîn (ortak anlaşma), peymana di navbera du an ji zêdetir kooperatîfan de ye ku bi rêya lihevkirina hevpar karekî hevpar bikin.
Di vî cureyê biryarê de maf, berpirsiyarî û beşdariyên aliyan ji pêşve ve tên diyarkirin.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Hilberîna hevpar.
* Depo û tesîsa hewaya sar a hevpar.
* Parvekirina wesayît û veguhestinê.
* Peymanên dabînkirinê yên Bazarên Gel.
* Projeyên perwerde û lêkolînê yên hevpar.
* Guhertina berheman û bazirganiya mal-bi-mal.
Çawa tê bicîhanîn?
Aliyên peywendîdar pêdiviyên xwe diyar dikin. Beşdarî û berpirsiyarî tên hesibandin. Mawe, lêçûn, radestkirin û şertên hesabkirinê dibin nivîskî. Her kooperatîf erêkirina pêwîst ji organa xwe ya desthilatdar digire.
Lihevkirina hevpar kesayeta hiqûqî ya cûda ya aliyan ranake.
* BIRYARA ŞÎRETÊ – BIRYARA ŞÎRETÊ
Rêbaza şêwirmendiyê, girtina nêrînên endam û kesên têkildar e di mijarên ku hê nehatine asta biryarê de.
Wekî şêwirê ye; lê bi taybetî balê dikişîne ser qonaxa berhevkirina agahdarî û vebijarkan berî biryarê.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Avakirina xizmeteke nû.
* Diyarkirina qadeke veberhênanê ya nû.
* Lêkolîna pêdiviyên endaman.
* Projeyên pêşveçûna herêmî.
* Sêwirandina sepandinên dîjîtal ên nû.
Çawa tê bicîhanîn?
Civînên girtina nêrînan tên çêkirin. Pêşniyarên nivîskî tên komkirin. Ankêtan û xebatên qadê dikarin bên meşandin. Encam tên rapor kirin û pêşkêşî organa biryarê tên kirin.
Nêrînên ku ji encama şêwirê derdikevin holê reşnivîsa nirxandina organa biryarê pêk tînin.
* BIRYARA HAKEMAN – BIRYARA HAKEMAN
Biryara hakeman, çareserkirina nakokiya ku di navbera aliyan de derketiye holê di çarçoveya qaîdeyên hakemtiyê yên ku ji pêşve ve hatine pejirandin de ye.
Ev cureyê biryarê ji biryara birêvebirinê ya giştî cûda ye. Amanca wê ne birêvebirina projeyeke hevpar e, çareserkirina nakokiyeke diyar a di navbera aliyan de ye.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Nakokiyên kalîteya berheman.
* Nakokiyên radestkirinê.
* Peymanên xebata hevpar.
* Nakokiyên bedela xizmetê.
* Îxtilafên bazirganî yên di navbera kooperatîfan de.
Çawa tê bicîhanîn?
Aliyên peywendîdar tên guhdarîkirin. Delîl tên lêkolînkirin. Desteya hakem an hakemê bêalî tê avakirin. Biryar bi sedem tê amadekirin.
Hakemtî di nava sînorên peymana derbasdar û qanûnên têkildar de tê meşandin. Mafê serlêdana dadgehê û mafên ku bi qanûnê hatine parastin nayên rakirin.
* BIRYARA LI DENGDANA ENDAMAN – BIRYARA LI DENGDANA ENDAMAN
Di vê rêbazê de mijareke girîng bi awayekî rasterast dibe ber bi endaman ve û bi dengê wan tê nirxandin.
Ne pêwîst e ku di her mijarê de referandûm bête kirin. Bi taybetî di mijarên ku beşdariya berfireh girîng e û girtina nêrîna rasterast a endaman bi fêde ye de dikare bête bikaranîn.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Projeyên hevpar ên bi pîvana mezin.
* Guhertinên xizmetê yên girîng ku endaman rasterast eleqedar dikin.
* Diyarkirina prensîbên xebata hevpar.
* Girtina nêrîna endam di mijarên ku peymana bingehîn destûrê dide de.
Çawa tê bicîhanîn?
Mijar bi eşkere tê eşkerekirin. Endamên ku xwedî mafê dengdanê ne tên tespîtkirin. Rêbaza dayîna dengan û şertên nirxandina encaman ji pêşve ve tên ragihandin.
Referandûm an dengdana endaman ji bo armanca şêwirê cihê erka qanûnî ya civîna giştî nagire. Girêdayîbûn an nebûna wê ji pêşve ve bi eşkere tê diyarkirin.
* BIRYARA GAV BI GAV – BIRYARA GAV BI GAV
Biryara gav bi gav, veguhestina biryareke ku ji asta herêmî dest pê dike ber bi avahiyeke hevpar a berfirehtir ve ye.
Ew yek ji rêbazên bingehîn e ku prensîba Ji Herêmê Ber bi Navendê ve ya Yekîteya Sed Kooperatîfan bicîh tîne.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Veberhênanên ku ji yekî zêdetir kooperatîfan eleqedar dikin.
* Planên hilberîna herêmî.
* Pergalên veguhestin û depokirinê yên hevpar.
* Projeyên perwerdeyê yên bi pîvana mezin.
* Sepandinên nû yên ku giştiya yekîteyê eleqedar dikin.
Çawa tê bicîhanîn?
* Mijar di kooperatîfa têkildar de tê amadekirin.
* Nêrînên kooperatîfên têkildar tên girtin.
* Civîna xebata hevpar tê kirin.
* Heke pêwîst be rapora pispor tê amadekirin.
* Organa desthilatdar a yekîteyê biryara xwe dide.
* Bicîhanîn bi kooperatîfên herêmî re tê meşandin.
Di vê rêbazê de amadekirina biryarê li herêmê dest pê dike; encama hevpar di asta yekîteyê de tê çêkirin.
* BIRYARA CERIBANDINÊ – BIRYARA CERIBANDINÊ
Bicîhanîna rasterast a hin biryaran li ser sed kooperatîfan dibe ku xeternak be. Ewil ceribandina wan di pîvaneke biçûk de rasttir e.
Ji ber vê yekê biryara ceribandinê tê sepandin.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Pergala qarta dîjîtal a nû.
* Modela Bazara Gel a nû.
* Rêbaza hilberînê ya nû.
* Pergala depoya hevpar.
* Bernama perwerdeya nû.
* Rêbaza hesabê darayî ya nû.
Çawa tê bicîhanîn?
Ewil sepandineke pîlot di yek an çend kooperatîfan de tê kirin. Encam tên pîvandin. Kêmasî tên tespîtkirin. Rastkirinên pêwîst tên kirin. Heke biserkeve biryara belavkirinê tê girtin.
Ji bo pêvajoya ceribandinê mawe, pîvan û rêbaza nirxandine divê ji pêşve ve bên diyarkirin.
* BIRYARA SERERASTKIRINÊ – BIRYARA SERERASTKIRINÊ
Heke diyar bibe ku biryareke ku ji berê ve hatiye girtin kêm, şaş an nayê bicîhanîn, nirxandineke nû tê kirin.
Ev rêbaz nîşan dide ku biryar ne guhêrbar û ne nîqaşbar nin, dema ku pêwîst bike di nava ronahiya agahdarî û ezmûnê de dikarin bên geşkirin.
Li ku derê tê bikaranîn?
* Projeyên biserneketî.
* Guhertinên budçeyê.
* Derketina holê ya pêdiviyên nû.
* Guhertinên teknîkî an hiqûqî.
* Şaşiyên ku di dema bicîhanînê de tên dîtin.
Çawa tê bicîhanîn?
Encamên biryara heyî tên lêkolînkirin. Pêdiviya guhertinê bi sedem tê nîşandan. Organa desthilatdar biryareke nû digire. Kîjan beşên biryara kevn guherîne tên tomar kirin.
* QONAXÊN BICÎHANÎNA BIRYARAN
Girtina biryarê tenê qonaxek e ji pêvajoya biryarê. Bicîhanîna biryarê û nirxandina encamên wê jî pêwîst e.
Di Yekîteya Sed Kooperatîfan de pêvajoya biryarê ji van qonaxên jêrîn pêk tê:
* Diyarkirina pêdiviyê
Pirsgirêk an pêdivî tê danîn.
* Kirina serlêdanê
Kooperatîf, endam an yekîneya xizmetê ya têkildar mijarê digihîne meqamê desthilatdar.
* Komkirina agahdariyê
Belge, nêrînên pispor û ravekirinên kesên têkildar tên girtin.
* Amadekirina vebijarkan
Ji yekî zêdetir rêyên çareseriyê tên nirxandin.
* Şêwir
Nêrînên kesên têkildar tên girtin.
* Diyarkirina organa desthilatdar
Tê tespîtkirin ku kîjan destey an meqam wê biryarê bigire.
* Girtina biryarê
Dengdan, li ser yekî an rêbaza biryarê ya têkildar tê sepandin.
* Tomar û ragihandin
Biryar dikeve tutanakê û ji aliyên têkildar re tê ragihandin.
* Bicîhanîn
Kes û yekîneyên berpirsiyar tên erkdarkirin.
* Şopandin û kontrol
Bicîhanîna biryarê tê şopandin û guncabûniya wê tê lêkolînkirin.
* Nirxandin
Encam tên rapor kirin. Heke pêwîst be biryar tê sererastkirin an nûkirin.
* ERKA BÎST Û PÊNC XIZMETÊN GIŞTÎ DI PERGALA BIRYAR HILDANÊ DE
Pergala biryarhildanê bi bîst û pênc xizmetên giştî re bi hev re dixebite.
Xizmeta Giştî| Erka wê ya di pêvajoya biryarê de
* Belge| Serlêdan û belgeyên biryarê tomar dike.
* Çapemenî| Biryarên ku divê ji raya giştî re bên eşkerekirin radigihîne.
* Peywendî| Biryaran digihîne yekîneyên têkildar.
* Veguhestin| Bicîhanîna biryarên lojîstîkî dabîn dike.
* Weşan| Rêberên biryarê û belgeyên perwerdeyê diweşîne.
* Spartin| Radestkirina wesayîtên ku bi biryarê hatine veqetandin tomar dike.
* Perwerdeya Zanistî| Pêdiviya agahdariya zanistî û perwerdeyê diyar dike.
* Lêkolîn| Berî biryarê dane û analîzê peyda dike.
* Şopandin| Pêvajoya bicîhanîna biryaran dişopîne.
* Perwerdeya Olî| Xebatên di qada exlaq û perwerdeya olî ya dilxwaz de dimeşîne.
* Xizmet| Bicîhanîna biryarên xizmetên hevpar koordine dike.
* Noter| Ji bo karên ku hewcedariya wan bi şertê şeklê fermî heye bi noterên desthilatdar re dixebite.
* Kontrol| Guncabûniya bicîhanînê bi standardan re lêkolîn dike.
* Lêporsîn| Îddîayên berbiçav bi awayekî bêalî vedikole.
* Hakem| Di nakokiyên ku xwedî desthilat e de çareseriya bêalî dabîn dike.
* Envanter| Çavkaniyên heyî ji bo biryarê nîşan dide.
* Perwerdeya Pîşeyî| Jêhatiniya ku ji bo bicîhanîna biryaran pêwîst e qezenc dike.
* Qase| Encamên darayî yên biryaran tomar dike.
* Ambar| Biryarên stok û keresteyan bicîh tîne.
* Parastina Sîvîl| Piştgiriyê dide bicîhanîna biryarên afat û rewşa lezgîn.
* Demirbaş| Veqetandina malên domdar ên hevpar tomar dike.
* Planlakirin| Plana armanc, mawe û çavkaniyê ya biryaran amade dike.
* Parastin| Biryarên parastin û nûjenkirinê bicîh tîne.
* Ewlehî| Biryarên ewlehiyê yên rojane dimeşîne.
* Tenduristî| Biryarên xizmetên tenduristî û parastinê piştgirî dike.
* NIMÛNE: BIRYARA AVAKIRINA DEPOYA HEVPAR A SED KOOPERATÎFAN
Werin em bifikirin ku sed kooperatîf dixwazin depoyeke hewaya sar a hevpar ava bikin.
Wê ev biryar çawa bête girtin?
Qonaxa yekem: Pêdiviya herêmî
Kooperatîfên ku berheman diçînin pirsgirêkên depokirinê yên heyî diyar dikin û pêdiviyên xwe radigihînin.
Qonaxa duyem: Lêkolîn
Xizmeta Lêkolînê miqdara berhemê, pêdiviyên herêmî û kapasîteya depoya guncaw vedikole.
Qonaxa sêyem: Envanter
Xizmeta Envanterê eraziya guncaw û tesîsên heyî tespît dike.
Qonaxa çaram: Şêwir
Nûnerên kooperatîfên têkildar beşdarî civînê dibin. Nêrîn û pêşniyar tên girtin.
Qonaxa pêncem: Planlakirin
Xizmeta Planlakirinê lêçûna veberhênanê, xerckirinên xebatê û salnameya xebatê amade dike.
Qonaxa şeşem: Nirxandina darayî
Xizmeta Qasê vebijarkên fînansmanê û beşdariyên hevpar dihejmêre.
Qonaxa heftem: Biryar
Kooperatîf û organên yekîteyê yên desthilatdar biryarên ku dikevin qada erkê xwe digirin. Erêkirinên pêwîst ji bo veberhênana hevpar tên temamkirin.
Qonaxa heştem: Bicîhanîn
Yekîneyên têkildar çêkirina depoyê, kirîna amûran, veguhistin û nîzama xebatê dimeşînin.
Qonaxa nehem: Şopandin û kontrol
Xizmeta Şopandinê salnameya kar dişopîne. Xizmeta Kontrolê guncabûniya bi kalîte û standardan re lêkolîn dike.
Qonaxa dehem: Nirxandin
Piştî ku depoket çalak, lêçûn, kapasîte, windabûna berhemê û memnûniyeta kooperatîfê tên nirxandin.
Bi vî awayî biryareke tenê bi hevkariya hemû xizmetan tê jiyanê.
* NÎZAMA TOMAR Û KONTROLÊ YA BIRYARAN
Divê tomarkirineke nivîskî ya her biryareke girîng hebe.
Di tomarên biryarê de divê ev agahdariya jêrîn hebin:
* Jimareya biryarê.
* Dîroka biryarê.
* Organa desthilatdar a ku biryar girtiye.
* Mijara biryarê.
* Sedema biryarê.
* Rewşa beşdaran û dengan.
* Belgeyên ku biryar dispêre wan.
* Berpirsiyarên bicîhanînê.
* Maweya bicîhanînê.
* Barên darayî.
* Encama şopandin û nirxandinê.
Pêwîst e ku agahdariya kesane an veşartî bê parastin. Dibe ku her biryar di heman asta hûrgiliyê de ji hemû endaman re neyê vekirin. Lê belê mafên bidestxistina agahiyan ên endaman û qanûnên têkildar divê bên berçavgirtin.
* SÎNORÊN DESTHILATÊ DI NAVBERA BIRYARAN DE
Yek ji mijarên herî girîng di Yekîteya Sed Kooperatîfan de ev e ku desthilata biryarê neyê tevlîhevkirin.
Kooperatîfek dikare biryara xwe ya hilberînê bigire. Lê belê hake ev biryar çavkaniyên kooperatîfên din bandor bike, erêkirina wan û rêbazên biryara hevpar ên têkildar pêwîst in.
Berpirsiyarekî xizmetê dikare biryara bicîhanîna rojane bigire. Lê belê nikare budçeya yekîteyê bi tenê biguherîne.
Serok dikare xebatên hevpar koordine bike. Lê belê nikare erkên civîna giştî ya desthilatdar bixe ser milê xwe.
Pispor dikare rapora teknîkî amadekirin. Lê belê ji aliyê hiqûqî ve nikare cihê organa biryarê ya desthilatdar bigire.
Hakem dikare nakokiyê çareser bike. Lê belê nikare desthilata qanûnî ya dadgehan rake.
Ev sînor hem tevlîheviya desthilatê û hem jî birêvebirina keyfî asteng dikin.
* FELSEFEYA BIRYAR HILDANÊ LI SÎSTEMA AŞTÎYÊ
Amanca pergala biryarhildanê ne tenê pêkanîna daxwaza piraniyê ye.
Amanc avakirina nîzamake xebatê ye ku tê de nêrînên cûda bi hev re tên nirxandin, pêdiviyên hevpar tên diyarkirin û mafên her kesî tên parastin.
Ji bo vê yekê:
* Ewil agahdarî tên komkirin.
* Paşê şêwir tê kirin.
* Vebijark tên nirxandin.
* Organa desthilatdar biryar dide.
* Biryar dikeve tomarê.
* Bicîhanîn tê şopandin.
* Encam tên kontrolkirin.
* Dema pêwîst be biryar tê nûkirin.
Piranî xwedî mafê biryarê ye; kêmîneyê jî mafê eşkerekirina nêrîna xwe û parastina mafên xwe yên qanûnî diparêze.
Biryara hevpar ne tunekirina îradeya takekesî ye, dîtina îradeyên cûda di nîzama xebata hevpar de ye.
ENCAM: ÎRADEYA HEVPAR, DESTHILATA ZELAL Û BIRYARA BERPISYAR
Ji bo ku Yekîteya Sed Kooperatîfan bi hêz be ne bes e ku tenê sed kooperatîf û bîst û pênc xizmetên giştî hebin. Divê bi eşkere bête diyarkirin ku ev avahî wê bi kîjan rêbazên biryarê bixebitin.
Biryara takekesî, şêwir, dengdan, piranî, li ser yekî, biryara nûneran, civîna giştî, desteya birêvebirinê, nirxandina pispor, rewşa lezgîn, lihevkirina hevpar, hakemtî û biryara gav bi gav bersivê didin pêdiviyên cûda.
Divê her biryar bi rêbaza ku guncavê siruşta wê ye bête girtin.
Prensîba biryarê ya Sîstema Aştîyê ev e:
Biryar ji herêmê dest pê dike. Kesên têkildar tên guhdarîkirin. Agahdarî û pisporî tên nirxandin. Organa desthilatdar biryar dide. Biryar tê bicîhanîn û encamên wê tên kontrolkirin.
Ji Herêmê Ber bi Navendê ve; bi şêwirê, bi îradeya hevpar û bi berpirsiyariyê re biryarhildan.
Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa