BEŞA Diwazdan
AMBÂR, DEPO, ZINCÎRA SARI, PARASTINA HÊLÂNÊ/BERHEMAN Û TORA LOJÎSTÎKÊ YA HERÊMÎ
YEKÎTIYA SED KOOPERATÎFÎ
100 KOOPERATÎF – 25 XIZMETA GIŞTÎ – SÎSTEMA ÇÊKIRIN/HILBERÎN Û BELAVKIRINÊ YA HERÊMÎ
Amadekar: Sosyolog Zeki Altuboğa
1. Armanca Sîstemê
Ji bo parastin, depokirin, amadekirina ji bo hilberînê (îşlekirinê) û gihandina berhemên ku di nav nava Yekîtiya Seda Kooperatîfan de tên hilberandin ji bo herêmên ku pêdivî pê heye, toreke lojîstîkê ya hevpar tê avakirin.
Armanca vê sîstemê ne tenê depokirina berheman e. Armanc parastina keda hilberîner e, kêmkirina windahiya berheman e, nirxandina hilberîna demsalî di dirêjahiya salê de ye û gihandina birêkûpêk a berheman e ji bo xerîdar (tuketici).
Pransîpa bingehîn ev e:
Berhem di zeviyê de, di atolyeyê de an jî di tesîsa hilberînê de derdikeve holê; di mercên rast de tê parastin, di demeke guncav de tê hilberîn/îşlekirin û digehînin cihê ku pêdivî pê heye.
2. Cûreyên Depo û Ambâran
Li gorî avahiya berheman a Yekîtiyê û pêdiviyên herêmê cûreyên cûda yên depoyan tên avakirin.
A. Depoyên Berhemên Hişk (Kuru ürün depoları)
* Genim-cû, dexlûdan, pişkûl (bakliyat) û xwarinên hişk
* Ar, xwarina ajalan (yem) û tovrêz (tohum)
* Fêkî û sebzeyên hişkkirî
* Ambalaj û mezemeyên hilberînê
B. Depoyên Hewayê Sar (Soğuk hava depoları)
* Şîr û berhemên şîr
* Fêkî û sebze
* Goşt û berhemên goşt
* Xwarinên din ku divê di sarbûnê de bên parastin
C. Depoyên Muhafaza Beşiyayî/Qeşagirtî (Donuk muhafaza depoları)
* Xwarinên beşiyayî (dondurulmuş gıdalar)
* Berhemên ku divê demeke dirêj di germahiya nizm de bên parastin
D. Depoyên Materyalên Xam (Ham madde depoları)
* Dar û darên darbirinê (kereste)
* Metal û materyalên avahiyê
* Materyalên xav ên tekstîlê
* Têketinên (girdi) hilberîna çandiniyê
E. Navendên İskan/Civandinê yên Demdemî (Geçici toplama merkezleri)
Xalên biçûk ên civandinê tên avakirin da ku hilberîner neçor nebin berhemên xwe rasterast bibin depoya herêmî.
Ev xal nexasim li gundan û herêmên hilberînê de gelekî girîng in.
3. Diyarkirina Cihên Depoyan
Depo bi awayekî bêserûber nayên avakirin. Di hilbijartina cih de ev pîvan tên berçavgirtin:
* Nêzîkiya li herêmên hilberînê
* Gihîştina rêyên sereke yên veguhastinê
* Jêrxana elektrîk û avê
* Mercên birêveçûna avê (drenaj) û ava bermayî
* Rîskên lehiyê, erdheziyê/şemitîna erdê û şewatê
* Derfeta berfirehkirina depoyê
* Dûriya ji bo bazar û navendên belavkirinê
* Şertên îmar, destûr û ewlehiya xwarinê
Wexta cihê depoyê tê hilbijartin ne tenê mîqdara hilberîna îro, zêdebûna hilberînê ya ku dikare di pêşerojê de çêbibe jî tê hesabkirin.
4. Sîstema Qebûlkirin û Qeydkirina Berhemê
Heryan berhemeke ku tê depoyê di pêvajoyeke diyar re derbas dibe:
* Tê qeydkirin ku berhem ji kîjan hilberînerî hatiye.
* Dîroka hilberînê an jî dirûnê (hasat) tê diyar kirin.
* Mîqdara berhemê tê kêşandin.
* Kalîte û rewşa wê ya fîzîkî tê kontrolkirin.
* Di rewşên pêwîst de mûnûne (numune) tê girtin.
* Ji berhemê re hejmara partiyê an jî lotê tê danîn.
* Berhema ku hatî qebûlkirin bo qada guncav a depokirinê tê veguhestin.
Berhemên ku ne guncav in an jî divê bên kontrolkirin rasterast nekevin nav berhemên saxlem. Di qada kontrolê ya cuda de tên rawestandin.
Bi vê awayî çavkanî, mîqdar, kalîte û tevgera berhemê ya di depoyê de dibe ku temamî bête şopandin.
5. Mercên Parastina Berheman
Heryan berhem di heman mercan de nayê parastin.
Mercên depokirinê li gorî cûreyê berhemê, rêjeya şilbûnê (nem), rewşa gihîştinê, ambalaja wê û standardên ewlehiya xwarinê yên têkildar tên diyarkirin.
* Di genim û pişkûlan (bakliyat) de kontrola şilbûnê tê kirin.
* Di fêkî û sebzeyan de li gorî cûreyê berhemê germahî û hewakirin tê dabînkirin.
* Di şîr û berhemên şîr de zincîra sarî ya bêsekinandin tê parastin.
* Di berhemên goşt de tedbîrên hîjyen, germahî û vegirtina berepaş (çapraz bulaşma) tên sepandin.
* Di tov de şiyanên çeqînê (çimlenme) û mercên nemê tên berçavgirtin.
* Di dar û darên darbirinê de nem, hewakirin û ewlehiya şewatê tê berçavgirtin.
Nirxên germahî û nemê yên depoyan birêkûpêk tên pîvandin û qeydkirin.
6. Sîstema Zincîra Sarî (Soğuk Zincir)
Zincîra sarî, parastina mercên germahiya guncav e ji dema ku berhem tê hilberandin heta digehêje destê xerîdar.
Sîstem ji van qonaxan pêk tê:
* Piştî dirûn an hilberînê amadekirina guncav a berhemê
* Heke pêwîst be, kirina sarbûna pêşîn (ön soğutma)
* Veguhestina bi wesayîta sarincî/sarkirî
* Girtina di depoya hewayê sar de
* Di dema derxistina ji depoyê de kontrolkirina germahiyê
* Barkirina di wesayîta belavkirinê de di mercên guncav de
* Di dema radestkirinê de kontrolkirina qeydên berhem û germahiyê
Zirara ku di her aşamiyeke zincîra sarî de çêdibe tê qeydkirin. Heta ku nirxandina ewlehiya berhemê neyê kirin, ji bo firotinê nayê pêşkêşkirin.
7. Rêveberiya Stokê û Şopandina Berhemê
Divê bête zanîn ku berhemên di depoyê de di kîjan dîrokê de hatine, çendî hatine parastin û di kîjan dîrokê de derketine.
Ji bo vê armancê du rêbazên bingehîn tên sepandin:
* FIFO (Ya Pêşî Ketî, Ya Pêşî Derkeve): Berhema ku pêşî ketiye depoyê, pêşî derdikeve.
* FEFO (Dîroka Belagirtinê Ya Pêşî, Pêşî Derkeve): Berhema ku dîroka wê ya dawî ya bikaranînê nêzîktir e, bi pêşengî derdikeve.
Di berhemên xwarinê de gava ku guncav be rêbaza FEFO tê bingehgirtin.
Wekî din:
* Berhemên ku dîroka wan a dawî nêzîk dibe tên diyar kirin.
* Berhemên xerabûyî an jî zirardîtî tên veqetandin.
* Mîqdara stokê bi jimartina fîzîkî re tê beramberkirin.
* Sedema windahiya berheman tê lêkolînkirin.
* Heke pêwîst be, berhemên aîdî partiyeke diyar dikarin ji firotanê paşve bên bangkirin (vekişandin).
8. Ambalajkirin û Qabên Veguhestinê
Ji bo ku berhem di dema veguhastinê de zirarê nebînin ambalajkirina guncav tê kirin.
Di nav nava Yekîtiyê de heya ku ji dest tê:
* Kasa (qutî) ku dikare ji nû ve bête bikaranîn
* Ambalaja ku ji bo têkiliya bi xwarinê re guncav e
* Paletên di pîvanên standard de
* Qutiyên veguhastinê yên berxwedêr
* Materyalê parastinê yê ku ji bo cûreyê berhemê guncav e
tên bikaranîn.
Li ser ambalajan navê berhemê, hilberîner an cihê hilberînê, hejmara partiyê, agahiyên dîrokê yên pêwîst û mercên parastinê hene.
Di ambalajên xwarinê de rêgezên nîşankirin (etiketleme) û şopandinê yên di meriyetê de ne tên meşandin.
9. Herikîna Kar di Nav Depoyê de
Tevgera berheman di nav depoyê de li gorî nîzameke diyar birêve diçe:
Qada Qebûlkirina Berhemê → Qada Kontrolê → Qada Depokirinê → Qada Amadekirina Siparîşê → Qada Şandinê (Sevkiyat)
Ji bo berhemên ku hatine vegerandin an zirardîtî ne qadeke cuda tê çêkirin.
Ji bo ewlehiya xwarinê tevlîhevkirina berhemên paqij û materyalên qêrêj/pîs, berhemên xav û berhemên ku rasterast diçilmêsin (xwarinên amade), û madeyên kîmyewî tê astengkirin.
Pêwîstiyên karkerên depoyê, rêgezên hîjyenê û tedbîrên ewlehiya karî bi talîmatên nivîskî yên karî tên diyar kirin.
10. Veguhestin û Belavkirina Herêmî
Yekîtî di şûna ku hilberîner berhemên xwe yek bi yek bibin mebestên dûr, planeke veguhastinê ya hevpar çêdike.
Ji bo vê:
* Berhemên li ser heman rêyê tên yekkirin.
* Kapasîteya barkirinê ya wesayîtan bi awayekî karîger tê bikaranîn.
* Rêza radestkirina berheman tê plan kirin.
* Paqijî û guncavbûna wesayîtan tê kontrolkirin.
* Berhemên ku zincîra sarî dixwazin bi wesayîtên guncav tên veguhastin.
* Mîqdara berhema radestbûyî tê qeydkirin.
Bi vê awayî seferên wesayîtên vala û lêçûnên (maliyet) lazimnedîtî yên veguhastinê kêm dibin.
11. Kêmkirin û Nirxandina Windahiya Berheman
Windahiyên ku ji hilberînê heta xerîdar derdikevin holê ne tenê zirara aborî ne; di heman demê de windahiya ked, ax, av û enerjiyê ye.
Ji ber vê yekê rêza nirxandina berhemê bi vê awayî tê avakirin:
* Firotina rasterast a berhema saxlem
* Nirxandina berhema ku xuyaye cuda ye lê ewle ye di bazara guncav de
* Hişkkirina berhema guncav
* Veguherandina fêkî û sebzeyan bo berhemeke cuda bi riya îşlekirinê
* Bikaranîna materyalê xav ê guncav di qadeke din a hilberînê de
* Veqetandina ewle ya berhema ku ji bo ewlehiya xwarinê ne guncav e û şandina wê ji bo rêveberiya bermayiyan (atık yönetimi)
Berhemên ku şertên ewlehiya xwarinê bi cih naynin bi ti awayî nakevin nav firotanê an jî xerckirinê.
12. Navendên Lojîstîkê yên Herêmî
Yekîtiya Seda Kooperatîfan sîstema xwe ya lojîstîkê ji herêmî berg bi navendê ve pêş dixe.
* Aşama Yekem (Gund û xalên hilberînê): Berhemên hilberîneran tên civandin, kontrolên wan ên pêşîn tên kirin.
* Aşama Duyem (Navçe û depoyên herêmî): Berhem tên birêvebirin, tên polênkirin û gava pêwîst be dikevin pêş-îşlekirinê.
* Aşama Sêyem (Navendên lojîstîkê yên herêmî): Depoyên hewayê sar, depoyên hişk, qadên ambalajkirinê û yekîneyên belavkirinê bi hev re dixebitin.
* Aşama Çarhem (Bazar û xalên xerckirinê): Marketên gel, xalên firotanê, navendên xerckirina komî û xwediyên siparîşan berheman radest digirin.
Bi sîha vê nîzamê di navbera qada hilberînê û qada xerckirinê de girêdaneke berdewam tê avakirin.
13. Rewşa Lezgîn (Acil Durum) û Stoka Stratejîk
Di navendên lojîstîkê yên herêmî de ji bo rewşên awarte stokên pêdiviyên bingehîn dikarin bên plan kirin.
Ev in:
* Xwarinên bingehîn ku demeke dirêj dikarin bên parastin
* Ava vexwarinê
* Materyalên bingehîn ên hîjyen û paqijiyê
* Materyalên ambalaj û veguhastinê yên pêwîst
* Derfetên enerjiyê yên cîgir (yedek) ku dê berdewamiya karê depoyan dabîn bikin
Mîqdara stokê li gorî nifûsa herêmê, xerckirinê, kapasîteya hilberînê û analîza rîskê tê diyar kirin.
Di rewşên lezgîn de bi saziyên giştî û saziyên rayedar re koordînasyon tê dabînkirin. Ev sîstem ji bo pêşwazîkirina pêdiviyên sivîl û mirovî ye.
14. Pîvanên Serkeftina Lojîstîkê
Divê bête pîvandin ku sîstem karîger dixebite an na. Ji ber vê yekê ev nîşander birêkûpêk tên şopandin:
* Rêjeya berhemên ku di depoyê de xerabûyî an jî windabûyî ne
* Rêjeya radestkirina di dema xwe de
* Rêjeya rastiya qeydên stokê
* Hejmara binpêkirina zincîra sarî
* Rêjeya bikaranîna kapasîteya depoyê
* Lêçûna depokirin û veguhastinê ya li serê yekîneya berhemê
* Rêjeya berhemên vegerendî û zirardîtî
* Mîqdara berhema ku ji hilberîner hatî radestgirtin
Ev nîşander ji rêveberiyên herêmî re alîkariyê dikin ku veberhênanên xwe yên lojîstîkê plan bikin.
15. Aşamayên Sepandinê bikaranînê (Uygulama)
Sîstem di yek carekê de li hemû herêman nayê avakirin. Pêşî sepandina pîlotê tê kirin.
* Aşama Yekem: Mîqdara hilberînê û cûreyên berheman ên herêmê tên diyar kirin.
* Aşama Duyem: Cûreyê depoyê yê ku herî zêde pêdivî pê heye tê hilbijartin.
* Aşama Sêyem: Cihê guncav, amûr û nîzamê karî tê amadekirin.
* Aşama Çarhem: Bi riya grûpeke berhemê pêvajoya qebûlkirin, depokirin û belavkirinê tê ceribandin.
* Aşama Pêncem: Windahî, lêçûn û demên radestkirinê tên pîvandin.
* Aşama Şeşem: Sepandina serkeftî bo grûpên berheman ên din û herêmên din tê belavkirin.
16. Sepana Nimûne: Ji Hilberîna Sêvan Heta Xerîdar
Nirxandina sêvên ku di gundekî de tên hilberandin bi vê awayî pêk tê:
* Hilberîner sêvê dirûne (dîne/diçîne).
* Berhem tê anîn xala civandinê ya gund.
* Sêv li gorî kalîte û mezinahiya xwe tên polênkirin (sınıflandırılmak).
* Her partî bi cih û dîroka hilberînê re tê qeydkirin.
* Di mercên guncav de bo depoya herêmî tê veguhastin.
* Sêvên ku dê nû (taze) bên xerckirin dikevin qada parastina sarî ya guncav.
* Yên ku ji bo îşlekirinê guncav in diçin tesîsa hişkkirinê an jî îşlekirina fêkiyan.
* Li gorî mîqdara siparîşê berhem tên amadekirin.
* Bi barkirina li wesayîtan digehêjin xalên firotanê.
* Qeydên radestkirin û stokê tên temamkirin.
Bi vê awayî ji heman hilberînê fêkiya nû, fêkiya hişkkirî û berhemên din ên îşlekirî dikarin bên bidestxistin. Keda hilberîner di zincîra berhemê ya berfirehtir de tê nirxandin.
ENCAM
Sîstema ambâr, depo, zincîra sarî û lojîstîkê ya Yekîtiya Seda Kooperatîfan; di navbera hilberîn û xerckirinê de pirikeke fîzîkî ava dike.
Berhema hilberînerê biçûk ê di gund de, bi sîha tora depokirin û belavkirinê ya herêmî dikare bigehêje bazarên berfirehtir.
Armanca bingehîn a vê sîstemê:
Parastina hilberînê ye, zaye nedana kedê ye, gihandina berhemê di dema xwe de ye û bihêzkirina serxwebûna aborî ya herêmî ye.
Di Nîzama Aştiyê (Barış Düzeni) de lojîstîk, ne tenê karê veguhastinê ye; jêrxana xizmeta hevpar e ku hilberîner, xerîdar û pêdiviyên civakî bi hev ve girêdide.
Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa