PIŞTGIRIYA OLÎ
BEŞA 3.
ŞIRÎKATÎYÊN PIŞTGIRIYA OLÎ: PERWERDEKIRINA MIROVAN, HÎNKERIYA MORALÊ Û BERPIRSYARIYA CIVAKÎ
1. DESTPÊK: SERMAYA HERÎ GİRÎNG A CIVAKÊ MIROV E
Cewhera rastîn a dewlemendiya civakê tenê ax, maden, fabrîqe, avahî û pereyên ku xwedî ye nîne. Ya ku van hemûyan vediguherîne hilberînek watedar, wan pêş dixe û digehîne nifşên paşerojê, mirov e.
Işkerê ku axê dixebitîne, usta ku malê ava dike, xebatkarê tenduristiyê ku hewl dide nexweşan qenc bike, mamosteyê ku zarokan mezin dike, endazyarê ku hilberînê plan dike û rêvebirên ku têkiliyên civakî birêxistin dikin; mînakên cûda yên keda mirovî ne.
Lê belê, tenê xwedîkirina zanîna pîşeyî bes nîne ku hemû pirsgirêkên jiyana civakî çareser bibe. Dibe ku mirovekî zana ne rast go be; dibe ku mirovekî jêhatî mafên yên din neparêze; dibe ku rêvebirekî bihêz desthilata ku li ser hatiye danîn xirab bikar bîne. Ji ber vê yekê, li kêleka zanîn û jêhatîbûnê, berpirsyariya moralî, pêbawerî û rêzgirtina li mafên yên din jî hewce ye.
Di bingeha fikra şirîkatîyên piştgiriya olî de ev hewcedarî heye: Alîkariya mirovan kirin ku ne tenê bibin xwedî pîşe, di heman demê de bibin kesên berpirsiyar, pêbawer, ji piştgiriyê re vekirî û yên ku beşdarî jiyana civakî dibin.
Li vir wateya "şirîkatîya piştgiriya olî", têgehek ji vê modela rêxistinbûna civakî ye ku di vê xebatê de tê pêşniyarkirin. Di Quranê de tu saziyek diyar a ku bi vê navê hatibe ava kirin nayê îdîakirin. Bingeha moralî ya vê modelê; ji prensîbên çêtirî, emanet, edalet, şêwirîn, rastî û alîkariyê yên di Quranê de digire.
2. MIROV TENÊ JI BO XWE NAJÎ
Mirov hebûnek e ku xwedî hewcedariyên kesane ye. Dıxwaze bixwe, bihewîje, li xwe bike, bêhna xwe bide, di nav ewlehiyê de bijî û xwe pêş bixe. Lê ji bo ku van hewcedariyên xwe dabîn bike, hewceyî ked û zanîna yên din e.
Piraniya tiştên ku mirov di mala xwe de bikar tîne, bi keda mirovan din hatine hilberandin. Xwarina ku dixwe bi pişkiya cotkaran, karkeran, veguhastvanan û esnafan digehêje destê wî. Amûrên ku bikar tîne, avahiyên ku tê de dijî û zanîna ku jê sûd werdigire, encama keda hevpar e ku bi nifşan berdewam kiriye.
Ji ber vê yekê, jiyana kesane û jiyana civakî nikarin bi tevahî ji hev cuda bên fikirîn.
Mirov dixwaze jiyana xwe ava bike; lê nikare vê yekê bi tevahî serbixwe ji pişkiya yên din pêk bîne. Bi heman awayî, civak jî nikare bi bêparhiştina vîna azad, jêhatîbûn û derfetên pêşketinê yên kesan, piştgiriyeke bihêz bîne holê.
Ji ber vê yekê, divê du hewcedariyên bingehîn bi hevsengî bêne girtin:
* Azadiya kesane, serbixweyî û mafê pêşvebirina xwe ya kesî.
* Dabînkirina hewcedariyên hevpar ên civakê û bicihanîna berpirsyariyên hevpar.
Şirîkatîyên piştgiriya olî dikarin armanc bikin ku di navbera van her du qadan de pirikê ava bikin. Dema ku azadiya kesî diparêze, dikare pêşxistina berpirsyariyên wî yên li hember civakê jî bike armanc.
> Sûreya Beqere, Ayeta 177
> “Çêtirî (qencî) tenê ew nîne ku hûn rûyê xwe bidin aliyê rojhilat û rojava. Çêtiriya rastîn ew e ku mirov bi Xwedê, bi roja axretê, bi ferîşteyan, bi kitêbê û bi pêxamberan bawer bike; ji malê ku jê hez dike bide mirovên nêzîk, sêwiyan, hewcedaran, rêwiyan, daxwazkeran û ji bo azadiya koleyan bide; nivêjê bike, zekatê bide, dema ku peymanê bide peymana xwe bîne cih, di tengatî, nexweşî û dema şer de sebir bike. Yên ku rast in van in; yên ku xwedî teqwa ne jî van in.”
> (Mala hêsankirî li ser bingeha wateya ayeta 177an a Sûreya Beqere)
>
Di vê ayetê de çêtirî (qencî) tenê bi xuyaniya derveyî ya îbadetekê nayê daxistin. Bawerî, parvekirina mal, sekinîna li ser söz, îbadet û sebra li hember zehmetiyan bi hev re têne destgirtin.
Ji aliyê piştgiriya olî ve, ev nêzîkatî bîr dixe ku divê bawerî bi berpirsyariyên civakî re bibe yek. Civatek, di heman demê de ku girîngiyê dide îbadetên endamên xwe, divê rewşa hewcedar, sêwî, nexweş û yên ku hewceyî alîkariyê ne jî bibe ber çavan.
3. ERKA BİNGEHÎ YA ŞIRÎKATÎYA PIŞTGIRIYA OLÎ: PERWERDEKIRINA MIROVAN
Perwerdekirina mirovan tenê hînkirina zanînê ji zarokan re an jî bdestxistina pîşeyekî ji mezinan re nîne. Perwerdekirina mirovan; alîkariya kesî ye ku xwe nas bike, jêhatîbûnên xwe pêş bixe, berpirsyariyê bide ser milê xwe, rêz li mafên yên din bigire û encamên karê ku dike binirxîne.
Di civakê de mirov dikarin pîşeyên gelek baş fêr bibin. Lê belê, heke rastgoyî, pêbawerî û berpirsyarî bi têra xwe pêş neketibin, ev zanîn dikare bi rengekî ku zirarê bide civakê jî bibe bikaranîn.
Ji bo mînak:
* Hijmargerekî (muhasebecî) zana dikare qeydan bi zanebûn xirab bigire.
* Ustaye avahiyan ê jêhatî dikare ji kelûpelan çêbike û ewlehiya mirovan bixe xetereyê.
* Rêvebirekî desthilatdar dikare çavkaniyên hevpar ji bo berjewendiya xwe bikar bîne.
* Bazirganekî serkeftî dikare hewl bide mişteriyê xwe bixapîne da ku qezencê bike.
* Xebatkarekî jêhatî dikare berpirsyariya karê hevpar neyne cih.
Ev mînak nîşan didin ku divê zanîn û jêhatîbûn di gel berpirsyariya moralî de bên nirxandin.
Di têgeha perwerdeyê ya şirîkatîyên piştgiriya olî de divê hem pêşketina pîşeyî hem jî pêşketina kesayetî ya mirovî bê girîngîdan. Ev nêzîkatî divê ne tenê li ser axaftina moralê, lê li ser pêkanîna wê di reftarên rojane de be.
> Sûreya Qelem, Ayeta 4
> “Bi rastî tu li ser moralekî mezin û bilind î.”
> (Wateya belavbûyî ya ayeta 4an a Sûreya Qelem)
>
Ev ayet pesnê moral û xuyaya Pêxamber dide. Ji aliyê piştgiriya civakî ve balkişandina ser wê yekê ye ku divê moral di reftarên mirov de diyar bibe.
Di civakek piştgir de perwerdeya moralê divê ne tenê bi hînkirina pênaseya reftara rast sînordar be. Divê adetên berbiçav ên wekî anîna cih a sözan, parastina emanetê, dûrketina ji qezenca neheq, pejirandina xeletiyan û reftara edaletane li hember yên din bixwe de bigire.
Pêşketina moralî nayê wateya ku mirov tu carî xeletî nake. Fêmkirina xeletiya xwe, hewldana ji bo rakirina zirarê û girtina berpirsyariyê ji bo nenûvekirina heman xeletiyê jî parçeyek ji gihîştina moralî ye.
4. ZANÎN, MORAL Û KED DIVÊ HEVDU TEMAM BIKIN
Ji bo hilberîna civakî zanîn hewce ye. Ji bo sepandina zanînê jêhatîbûna pîşeyî hewce ye. Ji bo ku zanîn û jêhatîbûn ji bo berjewendiya civakê bên bikaranîn jî berpirsyariya moralî hewce ye.
Gihîştina van her sê qadan bi hev re, dikare wekî yek ji ramanên bingehîn ên modela piştgiriya olî bê destgirtin.
Bê zanîn, mirov nikare bi têra xwe zanibe ka wê çi, çima û çawa bike. Bê jêhatîbûn, nikare tiştên ku dizane veguhêzîne pratîkê. Bê berpirsyariya moralî jî, dikare zanîn û jêhatîbûna xwe tenê ji bo berjewendiya xwe bikar bîne.
Ji ber vê yekê, pergala perwerdekirina mirovan divê qadên cûda bi hev re binirxîne:
* Pêşketina zanistî: Alîkariya mirovan dike ku bigehêjin zanîna rast, pirsan bipirsin û bi awayekî li ser bingeha delîlan bifikirin.
* Pêşketina pîşeyî: Ji mirovan re derfetê çêdike ku jêhatîbûnên ku karibin karên diyar bi awayekî ewle, berhemdar û bi kalîte bikin bi dest bixin.
* Pêşketina moralî: Pişkiyê li mirovan dike ku li ser bandora karên xwe yên li ser yên din bifikirin, berpirsyariyê bident ser milê xwe û têkiliyên pêbawer ava bikin.
Ev qad cîhê hevdu nagirin. Perwerdeya moralî zanîna teknîkî bêpêdivî nake; zanîna teknîkî jî cihê berpirsyariya moralî nagire.
> Sûreya Zumer, Ayeta 9
> “Gelo yên ku dizanin û yên ku nizanin dibin yek?”
> (Beşek ji wateya ayeta 9an a Sûreya Zumer)
>
Ev ayet balê dikişîne ser girîngiya xwedîkirina zanînê. Dema ku di çarçoveya piştgiriya olî de bê fikirîn, tê fêmkirin ku li kêleka niyeta baş, fêrbûn, lêkolîn û pêşxistina zanîna mirovî jî hêja ye.
Civatek, ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwe, divê li şûna ku tenê li ser adetan û dîtinên kesane bisekine, muroceatî lêkolîn û zanînê bike.
Ji bo mînak: Ji bo zêdekirina berhemê di çandiniyê de, dabînkirina ewlehiya avahiyan, pêşxistina xizmetên tenduristiyê an jî rêvebirina rewşa darayî ya kooperatîfan, hewcedarî bi pişkiya kesên ku di wan qadan de xwedî zanîn in heye.
Berpirsyariya mirovê zana jî girîng e: Divê zanîna xwe ne ji bo xapandina yên din, lê ji bo fêmkirina pirsgirêkan û hilberîna çareseriyên rast bikar bîne.
> Sûreya Îsrâ, Ayeta 36
> “Düyê tiştê ku zanyariya te pê nîne nekeve. Lewra guh, çav û dil; ev hemû jê berpirsiyar in.”
> (Mala hêsankirî ku wateya ayeta 36an a Sûreya Îsrâ nîşan dide)
>
Ev ayet balê dikişîne ser nedana biryarê bêyî ku zanîn hebe û berpirsyariya mirov a ji rêyên bidestxistina zanînê.
Ji aliyê şirîkatîyên piştgiriya olî ve, ev prensîb nîşan dide ku divê mirov her tiştê ku di derbarê kesekî din de dibîze rast nepejirîne. Dema ku di derbarê rûmet, erka an cihê kesekî di nav civakê de biryar tê danîn, divê negotin, lê zanîna pêbawer û nirxandina edaletane bibe bingeh.
Heman prensîb ji bo biryarên aborî jî derbasdar e. Pêşbînîkirina ku projeyek hilberînê dê serkeftî bibe, veberhênanek ewle ye an kesek dikare karekî diyar bike, divê bêyî ku lêkolîna bes bê kirin bi teqezî nayê îdîakirin.
5. PERWERDEYA MORALÎ DIVÊ NE LI SER ZEXTÊ, LI SER FÊMKIRIN Û REFTARA MÎNAK BE
Perwerdeya moralî û fêrkirina mirovan a ji bo îtaata bi darê zorê ne heman tişt in.
Di navbera fêmkirina mirov ku çima divê rast bixebite û guhdariya rêzikan tenê ji ber tirsê cezakirinê de cudahiyek girîng heye. Kontrola derveyî dikare di sepandina hin rêzikan de alîkar be; lê belê hewce ye ku mirov karibe reftara xwe bixwe jî binirxîne.
Şirîkatîyên piştgiriya olî, dema ku berpirsyariyên mirovan ji wan re vedibêjin, divê derfetên wan ên pirsyarî, fikirîn û pêşxistina xwe biparêzin.
Derbirîna dîtineke cûda ji aliyê kesekî ve, nabe ku bi تنê wekî bêmoraliyek an bêwedayiyek bê dîtin. Cudahiya dîtinan divê di çarçoveya zanîn û delîlan de bê destgirtin.
> Sûreya Beqere, Ayeta 256
> “Di olê de zorxistin tune ye. Bi rastî rêya rast ji rêya çewt veqetiya ye.”
> (Wateya belavbûyî ya beşê peywendîdar ê ayeta 256an a Sûreya Beqere)
>
Ev ayet ji bo redkirina zorxistinê di mijara baweriya olî de prensîbek bingehîn e.
Di pergaleke perwerdeyê de ku li ser navê piştgiriya olî hatibe ava kirin jî, divê rêz li qada bawerî û wijdanê mirov bê girtin. Perwerdeya moralî divê neyê bikaranîn ji bo ku mafên bingehîn ên mirovan bêne rakirin an ji bo ku ew werin zorxistin da ku bêyî lêpirsînê îtaat bikin.
Civak dikarin rêzikên xebata hevpar diyar bikin. Lê divê ev rêzik eşkere, edaletane, têgihîştî û li gora rûmeta mirovî bin.
Heke reftara kesekî bêt rexnekirin, divê rexne li ser reftara berbiçav û delîlan be. Bêrûmetkirina kesî, hedefgirtina malbatê an jî derxistina wî ji civakê, ne heman tişt e bi perwerdeya moralî re.
6. SEKINÎNA LI SER SÖZ Û PARASTINA EMANETÊ
Têkiliyên piştgiriyê li ser baweriyê têne ava kirin. Bawerî jî tenê bi hezkirina mirovan ji hevdu re nayê, bi anîna cih a sözan û hilgirtina berpirsyariyan pêş dikeve.
Di kooperatîfekê de heke endaman pejirandibe ku sermayeya hevpar deynin, divê şert û mercên ku ev pişk dê di bin de bêne kirin diyar bibin. Heke xebatkarekî karekî diyar girtibe ser milê xwe, divê çarçove û berpirsyariya kar bê ronîkirin. Heke rêvebirek çavkaniyên hevpar birêve bibe, divê xerckirinên ku dike tomar bike û dema hewce be hesab bide.
Ev cure rêzikname nayên wateya ku ji mirovan re bawerî tune ye. Berovajî vê, rêzikên hevpar ava dike ku dê alîkariya parastina baweriyê bikin.
> Sûreya Nisâ, Ayeta 58
> “Bi rastî Xwedê fermanê dide we ku hûn emanetan bidin xwediyên wan û dema ku hûn di navbera mirovan de biryarê didin, bi edaletê biryarê bidin.”
> (Wateya belavbûyî ya ayeta 58an a Sûreya Nisâ)
>
Ev ayet prensîbên emanet û edaletê bi hev re radixe ber çavan.
Di şirîkatîyên piştgiriya olî de erken rêveberiyê divê ne tenê ji ber pişkdariya mirovan, hevaltiyê an nêzîkiya kesane bêne belavkirin. Divê zanîn, jêhatîbûn, rastgoyî û berpirsyariya ku erk hewce dike bibe ber çavan.
Ji bo mînak: Kesê ku dê kasaya hevpar birêve bibe, divê çêkirina qeydan zanibe û karibe karên darayî ronî bike. Kesê ku dê xebatên perwerdeyê bimeşîne divê di mijara perwerdeyê de xwedî jêhatîbûn be. Kesê ku dê projeyek teknîkî birêve bibe divê xwedî zanîna pîşeyî be ku proje hewce dike.
Pêşkêşkirina emanet ji kesên jêhatî re, çiqas ku belavkirina erkan ji kesên rast re hewce dike, ewqas jî eşkerebûna sînorên desthilata ku ji wan re hatine pênasekirin hewce dike.
> Sûreya Ahzâb, Ayeta 70
> “Gelî yên ku bawer kirine! Ji Xwedê بترsin û sözê rast bibêjin.”
> (Wateya belavbûyî ya ayeta 70yî a Sûreya Ahzâb)
>
Axa rast, yek ji hêmanên bingehîn ên têkiliyên piştgiriyê ye. Pêbaweriya mirov, bi lihevhatina tiştên ku dibêje û tiştên ku dike re bihêz dibe.
Di kooperatîfan de divê dahat, xerckirin, deyn, pişkên şirîkatîyê û biryarên hatine girtin bi awayekî rast bêne eşkere kirin. Nîşandana rastiyê cuda ji bo bidestxistina baweriya mirovan, her çend xuya bike ku di demeke kurt de sûdê dide jî, di demeke dirêj de dikare şirîkatîyê qels bike.
7. DERXISTINA HOLE YA JÊHATÎBÛNÊN MIROVAN
Armanceke din a modela perwerdekirina mirovan jî alîkariya kesî ye ku jêhatîbûnên xwe bibîne û van jêhatîbûnan pêş bixe.
Her mirov di heman qadê de serkeftî nabe. Hin mirov bi jêhatîbûna destan, hin bi lêkolîn û analîzê, hin bi têkiliyê, hin bi rêxistinbûnê, hin jî bi xebatên lênêrîn û perwerdeyê dikarin pişkiya xwe li civakê bikin.
Civatek dema ku mirovan tenê li ser pîvanek serkeftinê binirxîne, dikare gelek jêhatîbûnan ji dest bide.
Ji bo mînak: Bûyîna marangozekî baş, mamosteyekî baş an jî cotkarekî baş jêhatîbûnên cûda hewce dike. Her yek ji van pîşeyan hewcedariyên cûda yên civakê dabîn dike.
Şirîkatîyên piştgiriya olî, li şûna ku mirovan berdewam bi hev re bide ber hev, dikarin piştgiriya afirandina jîngehan bikin ku her mirov karibe jêhatîbûnên xwe pêş bixe û bibe xwedî beramberiya keda xwe.
> Sûreya Necm, Ayeta 39
> “Ji bo mirov tenê encama çalakî û hewldana wî bixwe heye.”
> (Wateya belavbûyî ya ayeta 39an a Sûreya Necm)
>
Ev ayet balê dikişîne ser hewldana mirovî bixwe. Lê belê şîrovekirina vê derbirînê bi vî rengî ku her hejarî di civakê de tenê ji ber nexebitîna kesî ye, ne rast e. Tenduristî, perwerde, berpirsyariyên lênêrînê, derfetên kar û mercên aborî yên mirovan dikarin cûda bin.
Armanca modela piştgiriyê ew e ku dema parastina nirxê kedê dike, piştgiriyê bide mirovan jî ku dixwazin bixebitin lê derfetê nabînin.
Ji bo mînak: Ji bo mirovekî bêkar derfet dikare bê çêkirin ku perwerdeya pîşeyî bixwîne, li cîhê ustayekî tecrubeyê bi dest bixe an jî beşdarî xebatên hilberîna hevpar bibe.
Bi vî awayî alîkarî, tenê wekî veguhastineke maddî ya demkî namîne û dikare pişkiyê li pêşxistina jêhatîbûnên mirovî bixwe jî bike.
8. NEVEQETANDINA PERWERDEYÊ Û HILBERÎNÊ JI HEVDU
Perwerde derfetê dide ku mirov zanînê bi dest bixe û kapasîteya xwe ya fikirînê pêş bixe. Hilberîn jî yek ji qadan e ku ev zanîn û jêhatîbûn dikare di jiyana rastîn de bê sepandin.
Lê belê, ne hewce ye ku her xebata perwerdeyê rasterast hilberîna bazirganî bîne holê. Zanyariyên bingehîn, huner, wêje, felsefe û zanistên mirovî jî pişkiyê li pêşketina mirovahiyê dikin.
Ji ber vê yekê, têkiliya di navbera perwerdeyê û hilberînê de divê neyê avakirin ku perwerdeyê tenê bi qezenca aborî ya demkurt ve kêm bike.
Şirîkatîyên piştgiriya olî dikarin piştgiriya bernameyan bikin ku zanîna teorîk û fêrbûna pratîkî tînin bahrê hev. Xwendekar dikarin pîşeyan nas bikin, ji ustayên bi tecrube fêr bibin, li ser pirsgirêkên rastîn bixebitin û encamên karên ku dikin binirxînin.
Ji bo mînak: Di bernameyeke avahiya darîn de, xwendekar tenê navên kelûpelan fêr nabin; dikarin pîvandin, xêzkirin, hilbijartina kelûpelan, ewlehî û hesabê lêçûnê jî bikin. Di bernameyeke çandiniyê de dikarin taybetmendiyên axê lêkolîn bikin, bikaranîna avê plan bikin û parastina berhemên hatine çandiniyê fêr bibin.
Ji bo ku ev cure perwerde serkeftî bibin, divê bal li ser pîvanên ewlehiyê, perwerdekarên jêhatî û parastina mafên xwendekaran be.
> Sûreya Eleq, Ayetên 1-5
> “Bi navê Xwedayê xwe ê afirîner bixwîne! Wî mirov ji tîptek xwînê afirand. Bixwîne! Xwedayê te Xwedanê kerema herî mezin e. Ew ê ku bi qelemê fêr kir e. Ew ê ku tiştê ku mirov nedizanî fêrî wî kir e.”
> (Mala hêsankirî ku wateya ayetên 1-5an ên Sûreya Eleq nîşan dide)
>
Ev ayet balkişandina ser têgehên xwendin, fêrbûn û hînkirinê ne.
Ji aliyê perwerdekirina mirovan ve fêrbûn, dikare wekî pêvajoyek ku di seranserê jiyanê de berdewam dike bê dîtin. Mirov tenê di heyama zaroktiyê de nîne, dema ku pîşeya xwe dike, dema ku bi pirsgirêkên nû re rû bi rû dibe û dema ku hewcedariyên civakê diguherin jî fêrbûnê berdewam dike.
Şirîkatîyên piştgiriya olî, li şûna ku zanînê di destê kesên diyar de bigirin, dikarin belavkirina derfetên fêrbûnê bikin armanc.
9. NIRXANDINA MORALÎ Û RÛMETA MIROVÎ
Di civakekê de dibe ku hewce bike ku pêbaweriya mirovan bê nirxandin. Lê divê ev nirxandin bi hişyarî bê kirin.
Nedana biryara teqez di derbarê kesayetiya mirovî de tenê ji ber xeletiyekê, dikare edaletane be. Fêmkirina çewt, zanîna kêm û vegotina alîgir dikarin zirarê biden rûmeta mirovan.
Ji ber vê yekê, nirxandina moralî divê li ser reftarên berbiçav be; derfet bide kesî ku xwe ronî bike û pîvanên dîtbar di rewşên hevdij de bêne sepandin.
Piştgiriya olî divê nebe avahiyek ku mirovan berdewam di bin çavdêriyê de digire an jiyana wan a kesane neheqane lêkolîn dike. Parastina agahiyên kesane, rêzgirtina li taybetmendiyê û dûrketina ji sûcdarkirinên neheq jî parçeyek ji nizamê civakî ê pêbawer in.
> Sûreya Hucurât, Ayeta 12
> “Li qusûr û kêmasiyên hevdu negerin û hinek ji we bila li pey xwe paşgotiniya hinekên din nekin.”
> (Wateya belavbûyî ya beşê peywendîdar ê ayeta 12an a Sûreya Hucurât)
>
Ev ayet hîşyariyê li hember reftarên lêgerîna qusûrên mirovan û paşgotiniyê dike.
Di şirîkatîyên piştgiriya olî de perwerdeya moralî divê mirovan nehewîne ku di jiyana kesane ya yên din de lêkolînê bikin. Armanc ne ew e ku herkes hevdu sûcdar bike, lê nirxandina edaletane ya reftarên berbiçav e ku bandorê li jiyana hevpar dikin.
Ji bo mînak: Heke îdîaya windabûna pereyên kasaya hevpar hebe, divê kesek li ser negotinan neyê sûcdarkirin; qeyd divê bên lêkolînkirin, kesên peywendîdar bên guhdarîkirin û biryar bi pêvajoyeke edaletane bê danîn.
> Sûreya Hucurât, Ayeta 11
> “Gelî yên ku bawer kirine! Bila civatek bi civatek din re henekên xwe neke; dibe ku ew ji wan çêtir bin.”
> (Wateya belavbûyî ya beşê peywendîdar ê ayeta 11an a Sûreya Hucurât)
>
Ev ayet hîşyariyê li hember kêmxistina mirovan û tinazkirina bi wan re dike.
Pergala perwerdekirina mirovan, dema ku alîkariya mirovan dike ku xeletiyên xwe rast bikin, divê wan piçûk nexe. Jîngeha perwerdeyê divê qadek ewle be ku mirov karibe tê de fêr bibe û xwe pêş bixe.
10. PARVEKIRINA BERPIRSYARIYAN DI ŞIRÎKATÎYÊN PIŞTGIRIYA OLÎ DE
Ji bo ku piştgiriya civakî berdewam bibe, divê hemû erk ne li ser milê kesekî tenê bêne hiştin.
Berpirsyariya kesekî tenê ji perwerdeyê, qeydên darayî, hilberînê û çareserkirina nakokiyan, di herikîna demê de dikare bibe barê giran û pirsgirêkên kontrolê bîne holê.
Ji ber vê yekê, erk dikarin li gorî jêhatîbûn û hewcedariyan bên parvekirin.
Ji bo mînak:
* Grûpek ku xebatên perwerdeyê plan dike,
* Grûpek ku bi hilberîn û pêşketina pîşeyî re mijûl dibe,
* Grûpek ku hewcedariyên alîkarî û piştgiriya civakî diyar dike,
* Berpirsiyarên ku qeydên darayî digirin û ronî dikin,
* Desteya rêveberiyê ku sepandina biryarên hevpar dişopîne,
* Mekanîzmayeke çareseriyê ya serbixwe dikare bê ava kirin ku nakokiyan bi awayekî bêalî binirxîne.
Ev avahî, rengekî rêxistinbûnê ye ku li vir tê pêşniyarkirin. Nayê wateya ku Quran rasterast nexşeyeke kooperatîfê ya diyar pênase dike. Armanc piştgiriya prensîbên emanet, şêwirîn, edalet û alîkariyê ye bi saziyên sepandî.
> Sûreya Şûrâ, Ayeta 38
> “Karên wan di navbera wan de bi şêwirînê ye.”
> (Beşek ji wateya ayeta 38an a Sûreya Şûrâ)
>
Prensîba şêwirînê piştgiriyê dide ku erk û biryar li ser tercîha kesane ya kesekî tenê neyên hiştin.
Kesên ku di civakê de berpirsyariyê digirin ser milê xwe, divê desthilata ku ji wan re hatî danîn li gorî armancên hevpar bikar bînin; karibin biryarên xwe dema hewce be ronî bikin û ji rexneyan re vekirî bin.
Lê şêwirîn tenê bi pirsîna dîtinê ji aliyê rêvebiran ve sînordar nîne. Gihîştina endaman ji zanînê re, pêşkêşkirina pêşniyaran û nirxandina encamên biryarên hatine girtin jî girîng e.
11. PÎVANA PIŞTGIRIYÊ: PARASTINA MAFÊN MIROVAN
Şirîkatîyeke piştgiriyê, dema ku berjewendiyên endamên xwe diparêze, divê mafên mirovan ên ku li derveyî civakê ne jî bibe ber çavan.
Ku kargehek baş bi xebatkarên xwe re bipirse sepandineke erênî ye. Lê kirina vê yekê bi binpêkirina mafên xebatkarên kargehên din, li gorî armanca moralî ya piştgiriyê nabe.
Bi heman awayî, alîkariya civakê ji endamên xwe re hêja ye; lê belê neheqîkirina li mirovan ji baweriyên cûda an dîtinên cûda tenê ji ber van cudahiyan, nayê parastin.
> Sûreya Nisâ, Ayeta 135
> “Gelî yên ku bawer kirine! Li ser piyan rawestînin edaletê, bi baldarî û şahidiyê ji bo Xwedê bikin, her çend dijî we, an dijî dê û bav û mirovên we yên nêzîk be jî.”
> (Mala hêsankirî ku wateya ayeta 135an a Sûreya Nisâ nîşan dide)
>
Ev ayet tekez dike ku divê edalet ji nêzîkiya kesane bilindtir bê girtin.
Di nirxandina rêvebir, endam û xebatên aborî yên şirîkatîyên piştgiriya olî bixwe de jî divê ev prensîb bibe ber çavan. Cihê mirovî di nav civakê de nabe ku bibe sedema nedîtina reftarên wî yên xelet.
Bi heman awayî, divê mafên mirovan ên ku ne endamên civakê ne jî bêne parastin. Edalet ne tenê rêzikek e ku di nav grûpa piştgiriyê de derbasdar e, prensîbek e ku divê di hemû têkiliyên mirovî de bibe ber çavan.
12. ENCAM: PERWERDEKIRINA MIROVAN, VEBERHÊNANA LI PAŞEROJA CIVAKÊ YE
Erka perwerdekirina mirovan a şirîkatîyên piştgiriya olî, dikare wekî berpirsyariyeke demdirêj a li hember paşroja civakê bê nirxandin.
Ev berpirsyarî divê ne tenê bi veguhastina zanînên olî sînordar be. Divê pişkiyê li pêşxistina jêhatîbûnên mirovan a fikirîn, lêkolîn, fêrbûna pîşeyê, beşdarbûna di hilberînê de, girtina berpirsyariyê û rêzgirtina li mafên yên din jî bike.
Prensîbên zanîn, moral, emanet, edalet, şêwirîn û alîkariyê yên di Quranê de dikarin wekî referansên bingehîn ên vê nêzîkatiyê bên destgirtin.
Ji van prensîban, modela piştgiriya olî ya ku tê pêşniyarkirin armanc dike ku ne tenê mirovan di heman civakê de bîne bahrê hev, lê piştgiriya hem pêşketina wan a kesane hem jî berpirsyariyên wan ên civakî bike.
Bûyîna mirovekî xwedî pîşe, beşdarbûna di hilberînê de û dabînkirina hewcedariyên xwe girîng e. Lê kalîteya jiyana civakî, bi wê yekê re jî peywendîdar e ku mirov heya çi astê mafên yên din ber çavan digirin.
Ji ber vê yekê, di pêvajoya perwerdekirina mirovan de hewce ye ku zanîn û moral, azadî û berpirsyarî, pêşketina kesane û piştgiriya civakî bi hev re bên fikirîn.
Armanca piştgiriya olî ne tenê çêkirina civakekê ye ku ji mirovan pêk tê ku heman baweriyê parve dikin; pişkiya li pêşketina jiyana civakî ye ku xwedî zanîn, pêbawer, berpirsiyar, hilberîner û edaletane ye.
Perwerdekirina mirovan, ne tenê dabînkirina hewcedariyên civakê yên îro ye, amadekirina erdê ye jî da ku nifşên paşerojê karibin jiyaneke bi hişyartir û berpirsiyartir ava bikin.
Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa