ARTÊŞA NETEWIYÎ

#BEŞA NEHEM

### ABORÎ, ÇAVKANÎYÊN GIŞTÎ, TEKNOLOJÎ Û PÊŞKETINA ARTÊŞA NETEWIYÎ DI PERGALA AŞTIYÊ DE

Nivîskar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa

### 1\. Pêşgotin: Hêza Artêşê tenê bi çekan nayê pîvan

Di pergala her civakekê de, ewlehî û parastin xwedî girîngiyeke mezin in. Lê hêza artêşê tenê bi hejmar, çek, wesayît û amûrên leşkerî nayê pîvan. Hêza rastîn di rêxistin, zanîn, exlaq, aboriya bihêz, teknolojîya berpirsiyar û pêwendiya rast a bi gel re de ye.

Di Pergala Aştiyê de, artêşa neteweyî ne saziyeke ku ji gel re serweriyê bixwaze, lê saziyeke ku ji bo parastina gel, welat, azadî û mafên mirovan berpirsiyar e.

Ji ber vê yekê, pêşketina artêşê divê bi pêşketina civakê re were pîvan. Ger gel birçî be, zarok ji perwerdeyê bêpar bin, nexweşxane bêamûr bin û aborî lawaz be, tenê zêdekirina lêçûnên leşkerî nikare ewlehiyeke domdar ava bike.

### 2\. Aboriya Artêşê û Berpirsiyariya Giştî

Aboriya artêşê beşek ji aboriya giştî ya welat e. Ji ber vê yekê, pereyên ku ji bo parastinê tên terxankirin, divê bi berpirsiyarî, şefafî û li gorî pêdiviyên rastîn bên bikaranîn.

Bingehên aboriya artêşa neteweyî ev in:

* Bac û dahatên giştî: Çavkaniyên ku ji bo xizmeta hemû gel tên berhevkirin.

* Budgeya zelal: Her kes bikare bizane ku pere ji bo çi tê xerckirin, di sînorên qanûnî û ewlehiyê de.

* Pêşîlêdana israfê: Pêşî li kirînên bêhewce, çavkaniyên winda û xerckirina bêplan were girtin.

* Kontrola serbixwe: Lêçûn û peyman divê ji aliyê saziyên qanûnî û kontrolkerên serbixwe ve bên nirxandin.

* Parastina mafên karmendan: Endamên artêşê divê mûçe, tenduristî, perwerde û şertên jiyanê yên maqûl bistînin.

Pereyên giştî ne milkê kesekî an jî saziyekê ne; ew milkê giştî ne û divê ji bo berjewendiya gel bên bikaranîn.

### 3\. Hevsengiya Di Navbera Parastin û Pêdiviyên Civakê de

Di Pergala Aştiyê de, ewlehî tenê ewlehiya leşkerî nîne. Ewlehiya aborî, xwarinê, avê, tenduristiyê, perwerdeyê û jîngeha jiyanê jî girîng e.

Ji ber vê yekê, di plansaziya budgeya welat de divê hevsengiyek di navbera van qadan de hebe:

* Parastina welat û ewlehiya gel.

* Perwerde û zanist.

* Tenduristî û xizmetên civakî.

* Çandinî û ewlehiya xwarinê.

* Av, enerjî û parastina jîngehê.

* Pêşketina aborî û derfetên kar.

Artêş divê di çarçoveya qanûnê de xizmeta parastinê bike; lê divê bibe sedema qelsbûna bingehên jiyana civakê ne.

Welatekî ku gelê wî xurt e, aboriya wî li ser lingan e û saziyên wî berpirsiyar in, dikare ewlehiya xwe bi awayekî domdar biparêze.

### 4\. Çavkaniyên Giştî û Rêvebirina Wan

Çavkaniyên welat tenê pere û madeyên xwezayî nînin. Erd, av, daristan, enerji, zanîn, ked û jêhatîbûna mirovan jî çavkaniyên bingehîn in.

Di Pergala Aştiyê de, divê çavkaniyên giştî bi plansaziyeke dirêjdemîn bên rêvebirin.

### 4.1. Parastina çavkaniyan

Bikaranîna çavkaniyan divê li ser bingeha pêdiviya rastîn, parastina jîngehê û berjewendiya civakê be. Israfkirina madeyên xwezayî hem aboriyê zirar dide hem jî ewlehiya nifşên pêşerojê dixe xeterê.

### 4.2. Piştgiriya hilberîna navxweyî

Welat divê derfetên hilberîna navxweyî, çandiniyê, pîşesaziyê û zanistê xurt bike. Ev yek dikare girêdayîbûna ji derve kêm bike û di demên krîzê de berxwedana civakê zêde bike.

### 4.3. Rêbazên hevkariyê

Kooperatîf, pîşesaziyên biçûk, hilberînerên herêmî û saziyên zanistî dikarin di çarçoveya qanûnê de beşdarî peydakirina mal û xizmetên pêwîst bibin.

Armanc ne ew e ku artêş bibe navendeke bazirganî; armanc ew e ku aboriya welat xurt be û hewcedariyên parastinê bi awayekî qanûnî û berpirsiyar werin peydakirin.

### 5\. Teknolojî û Zanist di Xizmeta Aştiyê de

Teknolojî dikare ewlehiyê xurt bike, lê bikaranîna wê divê di bin kontrola qanûnî, çavdêriya sivîl û rêzikên exlaqî de be.

Di pêşketina teknolojîk de, van qadan divê bal were dayîn:

* Têkilî û agahdarî: Pêwendiyeke ewle û domdar di navbera saziyên berpirsiyar de.

* Parastina daneyan: Parastina agahiyên kesane û daneyên girîng ji destwerdanên neqanûnî.

* Ewlehiya sîberî: Parastina pergalên girîng ji êrîşên dijîtal.

* Tenduristî û alîkariya lezgîn: Bikaranîna teknolojiyê ji bo xilasî, dermankirin û kêmkirina windahiyan.

* Agahdariya karesatan: Amadekariya civakê ji bo erdhej, lehî, şewat û krîzên din.

* Lêkolîn û perwerde: Piştgiriya zanistê û pêşxistina jêhatîbûna mirovan.

Her amûra nû divê bi pirsên bingehîn were nirxandin: Ma ew ji bo çi tê bikaranîn? Kî wê kontrol dike? Kî berpirsiyar e? Mafên mirovan çawa tên parastin?

Teknolojî bê berpirsiyariyê dikare bibe çavkaniya zordariyê; lê di bin qanûn û çavdêriya rast de dikare bibe amûra parastinê.

### 6\. Pergala Peydakirinê û Şefafiya Kirînan

Kirîna amûr, xizmet û pêdiviyên artêşê divê li gorî qanûnê, hewcedariyên rastîn û berjewendiya giştî be.

Ji bo pêşîlêgirtina gendelî û israfê:

* Pêdivî divê bi awayekî zelal were diyarkirin.

* Nirx û kalîteya hilberan divê bên berawirdkirin.

* Peyman divê di bin çavdêriya qanûnî de bên kirin.

* Berjewendiyên taybet ên rêveberan divê neyên pêşxistin.

* Sûistîfada pereyên giştî divê were lêkolînkirin.

* Berpirsiyarên sûistîfadan divê li gorî qanûnê bersiv bidin.

Şefafî ne dijminê ewlehiyê ye. Ewlehî dikare hin agahiyan bi awayekî qanûnî veşêre, lê veşartina agahiyan divê bibe bahane ji bo gendelî û bêkontrolîtiyê.

### 7\. Pêşketina Aboriya Herêmî û Hevkariya Sivîl

Di dema aştiyê de, artêş dikare di çarçoveya qanûnê û bi sînorên diyarkirî de bi saziyên sivîl re hevkariyê bike, bi taybetî di karesat, operasyonên rizgarkirinê û alîkariya mirovî de.

Lê divê karên sivîl û karên leşkerî di navbera wan de sînorên zelal hebin.

Çandinî, avahîsazî, hilberîna xwarinê, perwerde û tenduristî divê di destê saziyên pispor û sivîl de bin. Artêş dikare di rewşên awarte de alîkariyê bike, lê divê rêveberiya sivîl negire destê xwe.

Ev sînor hem karîgeriyê diparêze hem jî pêşî li berhevkirina hêzê di destê saziyekê de digire.

### 8\. Mafên Mirovan û Bikaranîna Berpirsiyar a Teknolojiyê

Pêşketina artêşê bê rêzgirtina mafên mirovan nayê pejirandin.

Di Pergala Aştiyê de, her endamê artêşê û her saziya parastinê divê van bingehan biparêze:

* Rêzgirtina jiyana mirovan.

* Parastina sivîlan.

* Pêşîlêgirtina îşkence û muameleya nemirovane.

* Rêzgirtina qanûn û mafên bingehîn.

* Parastina agahiyên kesane.

* Pêşîlêgirtina cudakariyê li ser bingeha ziman, bawerî, cinsiyet an jî eslê civakî.

* Bersivdayîna ji bo kiryarên neqanûnî.

Bikaranîna amûrên dijîtal, daneyên kesane û pergalên biryardanê divê di bin çavdêriya mirovan de be. Tu teknolojî nikare berpirsiyariya exlaqî û qanûnî ya mirovan ji holê rake.

### 9\. Pîvanên Pêşketina Artêşa Neteweyî

Pêşketina artêşê divê ne tenê bi zêdebûna budgeyê, lê bi encamên rastîn were pîvan.

Pîvanên girîng ev in:

* Karîgerî û kalîteya perwerdeyê.

* Rêzgirtina mafên mirovan.

* Kêmbûna israf û gendeliyê.

* Şefafiya rêveberî û kontrola qanûnî.

* Amadekariya ji bo karesat û xilasî.

* Parastina tenduristî û mafên endaman.

* Parastina sivîlan û kêmkirina zirarê.

* Bikaranîna berpirsiyar a teknolojiyê.

* Hevsengiya di navbera pêdiviyên parastinê û pêdiviyên civakê de.

Her sal divê raporek li ser van pîvanan were amadekirin. Saziyên kontrolker ên serbixwe divê karîgerî, lêçûn û berpirsiyariyê binirxînin. Gel jî divê di çarçoveya qanûnê de mafê agahdarbûn û pirsîyarîkirinê hebe.

### 10\. Encama Beşê: Artêşa Xurt, Civaka Xurt û Aştiya Domdar

Di Pergala Aştiyê de, armanca pêşketina artêşê ne zêdekirina desthilatê ye; armanc ew e ku gel di ewlehî, azadî û aramiyê de bijî.

Aboriya berpirsiyar, çavkaniyên parastî, teknolojîya di bin qanûnê de, perwerdeya domdar û kontrola sivîl dikarin bingehên artêşeke profesyonel ava bikin.

Artêş divê ji bo gel hebe, ne ku gel ji bo artêşê bijî.

Ewlehî bê edalet nîvçe ye; teknolojî bê exlaq xetere ye; hêz bê berpirsiyarî dibe zordarî.

Pergala Aştiyê dixwaze ku hêz di xizmeta parastina mirovan de be, aborî ji bo pêşketina civakê were bikaranîn û teknolojî ji bo jiyaneke ewletir û azadtir bibe amûr.