#ARTÊŞA NETEWEYÎ

#BEŞA DEHEM

### AMADEKARIYA ARTÊŞA NETEWEYÎ LI HEMBERÎ KRÎZAN, KARESATAN Û METIRSÎYÊN NÛ DI PERGALA AŞTIYÊ DE

### 1\. Pêşgotin: Parastin tenê di dema şer de nîne

Di jiyana neteweyekê de gelek metirsî hene. Hin ji wan ji şer û êrîşên derve tên; hin jî ji erdhej, lehî, şewat, nexweşiyên girseyî, krîzên aborî û qelsbûna binesaziyên giştî çêdibin.

Ji ber vê yekê, artêşa neteweyî divê tenê ji bo şerê gengaz neyê amadekirin. Divê di demên aştiyê de jî ji bo parastina gel û alîkariya civakê amade be.

Di Pergala Aştiyê de, amadekarî wateya çêkirina tirsekê nîne; wateya wê ew e ku civak bi zanîn, plansazî û hevkariyê bikare xwe ji metirsiyan biparêze.

Armanca amadekariyê ew e ku metirsî kêm bibin, jiyan were parastin û civak di demên dijwar de xwe ji dest nede.

### 2\. Nasîna Metirsiyan û Plansaziya Pêşwext

Her welat divê metirsiyên ku dikarin jiyana gel, aborî û ewlehiya giştî bixeterê bixin, nas bike.

Metirsiyên sereke dikarin ev bin:

* Erdhej û karesatên xwezayî.

* Lehî, şewat û hişkbûna avê.

* Qutbûna elektrîk, av, ragihandin û xizmetên bingehîn.

* Krîzên xwarinê û peydakirina pêdiviyên jiyanê.

* Êrîşên sîberî li ser pergalên girîng.

* Nexweşiyên girseyî û rewşên lezgîn ên tenduristiyê.

* Nakokiyên çekdarî û metirsiyên ewlehiya giştî.

Ji bo her metirsiyê divê plansaziyeke taybet hebe. Saziyên berpirsiyar divê bizanin ka kî berpirsiyar e, kî alîkarî dike, agahî çawa tên belavkirin û gel divê di rewşa awarte de çi bike.

Plansaziyeke ku tenê li ser kaxezê dimîne, nikare jiyanê biparêze. Divê plansazî bi perwerde, ceribandin û nirxandina domdar were xurtkirin.

### 3\. Erkê Artêşa Neteweyî di Karesatan de

Di dema karesatan de, artêş dikare di çarçoveya qanûnê de ji saziyên sivîl re alîkariyê bike.

Erkên wê dikarin ev bin:

* Alîkarîkirina xilasî û veguhastina kesên di xeterê de.

* Piştgiriya saziyên agirkujiyê û tîmên bijîjkî.

* Veguhastina alîkariyên mirovî.

* Alîkariya avakirina derbasgehên demkî û peydakirina xizmetên bingehîn.

* Piştgiriya penabergehên demkî ji bo malbatên bêcihmayî.

* Alîkariya ragihandinê di rewşên ku torên asayî qut dibin de.

Lê divê sînorên erkê zelal bin. Di karesatan de rêveberiya sivîl û saziyên pispor divê li gorî qanûnê pêşengiya karan bikin. Artêş piştgiriyê dide, lê divê alîkariya karesatan bibe sedema desthilatdariya bêkontrol nabe.

### 4\. Parastina Sivîlan û Malbatên Di Xeterê de

Di her krîzê de, zarok, pîr, kesên astengdar, nexweş û malbatên ku çavkaniyên wan kêm in, dikarin zûtir bikevin xeterê.

Ji ber vê yekê, plansaziya amadekariyê divê pêdiviyên wan bi taybetî li ber çavan bigire.

Divê:

* Dergehên derketinê û rêyên ewle ji gel re bên nasandin.

* Navendên alîkariyê ji bo kesên hewcedar bên amadekirin.

* Xwarin, av, derman û alîkariyên bingehîn bi awayekî dadperwer bên belavkirin.

* Agahî bi zimanên ku gel fam dike bên pêşkêşkirin.

* Pêşî li cudakariyê, îstîsmar û sûistîfadeya rewşa awarte were girtin.

* Mafên mirovan di hemû qonaxên alîkariyê de bên parastin.

Di dema karesatan de, kesên ku zêdetir hewcedariya alîkariyê hene, divê bêne jibîrkirin.

### 5\. Perwerdeya Gel û Amadekariya Civakê

Ewlehiya civakê tenê erkê artêş û hikûmetê nîne. Gelê ku agahdar û amadekar e, dikare windahiyên jiyanî kêm bike.

Ji bo vê yekê, divê perwerdeya giştî li ser van mijaran were pêşxistin:

* Nasîna metirsiyên xwezayî.

* Tevgerên rast di dema erdhejê de.

* Bikaranîna rêyên derketinê yên ewle.

* Alîkariya bingehîn a yekem.

* Parastina av û xwarinê di demên krîzê de.

* Nasîna agahiyên rast ji nûçeyên derewîn.

* Pêwendiya bi saziyên lezgîn re.

Dibistan, kooperatîf, komên herêmî, saziyên tenduristiyê û şaredariyan dikarin di vê perwerdeyê de hevkariyê bikin.

Gelê amadekar ne tenê xwe diparêze; ew dikare bibe alîkarê parastina hemû civakê.

### 6\. Pêdiviyên Bingehîn û Ewlehiya Xwarinê

Di dema krîzan de, peydakirina xwarin, av, enerji û dermanan dikare bibe pirsgirêkeke mezin.

Ji ber vê yekê, welat divê ji bo domandina xizmetên bingehîn plansaziyeke dirêjdemîn hebe.

Di vê çarçoveyê de:

* Hilberîna xwarinê ya herêmî divê were piştgirîkirin.

* Çavkaniyên avê divê bên parastin.

* Pergalên enerjiya cihêreng divê bên pêşxistin.

* Pêdiviyên bijîjkî divê bi plansaziyê bên peydakirin.

* Torên veguhastinê û ragihandinê divê bên parastin.

* Kooperatîf û hilberînerên herêmî divê di plansaziyên alîkariyê de cih bigirin.

Ev nêrîn bi modela xwe-besbûna malbatê û xwe-besbûna bajarê re jî li hev tê. Herçiqas welatek nikare hemû hewcedariyên xwe bi tenê peyda bike jî, xurtkirina hilberîna herêmî dikare di demên krîzê de girêdayîbûna wî kêm bike.

### 7\. Ragihandin û Agahdariya Rast di Rewşên Awarte de

Di dema krîzê de, agahiyên şaş dikarin tirsê zêde bikin, rêxistina alîkariyê têk bibin û jiyana mirovan bixin xeterê.

Ji ber vê yekê, divê pergaleke ragihandina giştî hebe ku agahiyan bi lez, zelalî û berpirsiyarî belav bike.

Saziyên berpirsiyar divê:

* Çavkaniya agahiyê eşkere bikin.

* Agahiyên piştrastkirî ji nûçeyên hîn nepîştrast cuda bikin.

* Gel di derbarê metirsî û rêbazên parastinê de agahdar bikin.

* Ji belavkirina agahiyên kesane yên bêhewce dûr bisekinin.

* Li hemberî belavkirina bi zanebûn a agahiyên derewîn tedbîrên qanûnî bistînin.

Di heman demê de, divê mafê pirsîn û nirxandina gel were parastin. Parastina ewlehiyê nikare bibe bahane ji bo bêdengkirina her rexneyekê.

### 8\. Ewlehiya Sîberî û Parastina Binesaziyên Girîng

Di dema nûjen de, gelek xizmetên bingehîn bi pergalên dijîtal ve girêdayî ne. Qutbûna pergalên ragihandinê, enerjiyê, bankan an jî xizmetên tenduristiyê dikare bandoreke mezin li ser jiyana gel bike.

Ji ber vê yekê, parastina sîberî divê beşek ji plansaziya giştî ya ewlehiyê be.

Bingehên wê ev in:

* Parastina daneyên kesane.

* Amadekirina kopiyên ewle yên daneyên girîng.

* Perwerdekirina karmendan li hemberî xetereyên dijîtal.

* Amadekirina rêbazên vegerê dema ku pergalekê têk diçe.

* Hevkariya di navbera pisporên sîberî û saziyên berpirsiyar de.

* Çavdêriya qanûnî li ser bikaranîna teknolojiyê.

Armanca ewlehiya sîberî divê parastina gel û domandina xizmetên girîng be, ne kontrolkirina neqanûnî ya jiyana kesane ya hemû mirovan.

### 9\. Hevkariya Navbera Saziyan

Di dema karesat an krîzeke mezin de, tu saziyek bi tenê nikare hemû pirsgirêkan çareser bike.

Ji ber vê yekê, divê di navbera van saziyan de hevkariya domdar hebe:

* Artêşa neteweyî.

* Şaredarî û rêveberiyên herêmî.

* Saziyên agirkujiyê û xilasiyê.

* Nexweşxane û saziyên tenduristiyê.

* Kooperatîf û rêxistinên civakî.

* Zanîngeh û navendên lêkolînê.

* Rêxistinên alîkariyê û komên dilxwaz.

Her saziyek divê erk, berpirsiyarî û sînorên xwe bizane. Hevkariya baş ew nîne ku hemû saziyan bibin yek desthilat; hevkariya baş ew e ku her saziyek di çarçoveya erkê xwe de kar bike û bi yên din re agahî û alîkariyê parve bike.

### 10\. Nirxandin, Fêrkirin û Pêşketina Domdar

Piştî her karesat an krîzê, divê nirxandinek bê kirin. Armanca nirxandinê ne tenê dîtina xeletiyan e; armanc fêrbûn û baştirkirina amadekariyê ye.

Divê were nirxandin:

* Ma agahî di wextê rast de gihîştin gel?

* Ma saziyên berpirsiyar erkên xwe pêk anîn?

* Ma alîkarî bi awayekî dadperwer hate belavkirin?

* Ma mafên mirovan hatin parastin?

* Ma çavkaniyên giştî bi berpirsiyarî hatin bikaranîn?

* Ma gel ji bo rewşên din zêdetir amade bû?

Encamên nirxandinê divê bibin bingeha plansaziyên nû, perwerdeya zêdetir û pêşxistina xizmetên giştî.

### 11\. Encama Beşê: Amadekarî Ji Bo Parastina Jiyanê Ye

Di Pergala Aştiyê de, amadekariya artêşa neteweyî ji bo krîz û karesatan beşek ji berpirsiyariya wê ya li hemberî gel e.

Artêş divê di demên awarte de bi saziyên sivîl re hevkariyê bike, jiyana mirovan biparêze û alîkariya vegera jiyana asayî bike. Lê her gav divê di sînorên qanûnê, mafên mirovan û çavdêriya giştî de tevbigere.

Aştiya domdar tenê bi nebûna şer nayê avakirin; ew bi amadekarî, hevkarî, edalet û parastina jiyana mirovan tê xurtkirin.

Welatekî ku gelê wî agahdar e, saziyên wî bi hev re dixebitin û çavkaniyên wî bi berpirsiyarî tên bikaranîn, dikare li hemberî gelek metirsiyan xweştir bisekine.