PIŞTGIRIYA PÎŞEYÎ

BEŞA SÊYEMÎN

ȘIRKEDÊ HILBERÎNÊ Û FÎNANSMANA BÊ FAÎZ

Bihevregirêdana Cih, Tesis, Sermaye, Ked û Zaniyariyê

1. DESTPÊK: MIROVÊ KU DIXWAZE BIHILBERÎNE ÇIMA NAKARE BIHILBERÎNE?

Anku civakê de mirovan dixwazin bixebitin, dixwazin hînî pîşeyan bibin, dixwazin beşdarî hilberînê bibin û nanê xwe bi keda xwe qezenc bikin, lê tevî van daxwazan jî bêkar dimînin, li vir ne tenê pirsgirêkeke kesane heye. Di heman demê de di rêxistina hilberînê de, di belavkirina sermayeyê de, di struktura perwerdeya pîşeyî de û di xebata pergala fînansmanê de pirsgirêkeke bingehîn û avahî (strukturel) heye.

Wekî mînak, di destê xeratekî (marangoz) de agahî û hêza xebatê hebe jî, dibe ku kargeh, makîne û kergoyên (maddetên xav) wî nebin. Dibe ku cotkarek xwediye erd be, lê tov, pergala avdanê, makîne û wesayîta wî ya ku berhemê bibe bazarê tune be. Dibe ku ciwanek bixwaze hînî pîşeyekî bibe, lê derfetên wî yên darayî ku perwerdeya xwe domdar bike tune bin. Dibe ku ustayek bixwaze karê xwe bide destpêkirin, lê ji ber faîzên bilind newêribe bikeve bin deynan. Di gundekî de dibe ku bi sedan berhemên ku bêne hilberandin hebin, lê ji ber ku tesîsên parastinê, pakêtkirinê, veguhestinê û toreya firotinê tune ne, ew hilberîn nikare bibe nirxekî aborî.

Xala hevpar a van mînakan ev e: Hêmanên (unsur) pêwîst ji bo hilberînê di civakê de hene, lê van hêmanan nikarin bên ba hev û bi hev re werin girêdan.

Li aliyekî erdên vala, dikanên girtî, makîneyên rawestiyayî û kergoyên ku nayên bikaranîn hene; li aliyê din jî mirovên bêkar, ustayên xwedî pîşe, ciwanên ku dixwazin hilberînê bikin û malbatên ku zehmetiya debarê dikişînin hene.

Pirsgirêk ne tenê kêmûasiya sermayeyê ye. Pirsgirêka sereke ev e ku derfetên heyî nikarin bi hev re bên girêdan.

Armanca bingehîn a piştgiriya pîşeyî ev e ku mirovên dixwazin beşdarî hilberînê bibin bi tenê nehêle û hêmanên hilberînê bi rêya hevkariyê (ortakî) bîne ba hev.

Di vê beşê de dê mijarên wekî: Şirkat û hevkariyên hilberînê çawa têne avakirin, xwediyên cih û tesîsan, sermayedar, kedkar û pisporên pîşeyî çawa dikarin bibin yek, fînansmana bê faîz çawa tê rêxistinkirin û nirxa ku tê hilberandin li ser kîjan pîvanan tê parvekirin, hatine nirxandin.

Mebesta li vir ne tenê dîtina kar e; nîqaşkirina pergalekê ye ku kapasîteya hilberînê zêde bike û bihêle ku kedkar di nav hilberînê de bibin xwedî maf û gotin.

2. PÊNJ HÊMANÊN BINGEHÎN YÊN HILBERÎNÊ

Her çalakiya hilberînê hewcedarî hinek têketinan (girdî) ye. Ev têketin li gorî cureyê kar diguherin, lê di çarçoveya hevkariya hilberînê de dikarin di bin 5 sernavên bingehîn de werin rêzkirin:

 * Cih û erd.

 * Tesîs, binesazî û amûrên hilberînê.

 * Sermaye û fînansman.

 * Ked û zanîna pîşeyî.

 * Rêveberî, organîzasyon û bazarkirin.

Ne merc e ku van hemû hêmanan di destê kesekî tenê de bin.

Dibe ku kesek erd bide, kesekî din makîneyên xwe deyne holê, kesekî din jî sermayeya xebatê bide. Usta dikarin huner û jêhatiya xwe, karker ked û hêza xwe, pispor zanîna xwe ya teknîkî û rêveber jî şiyana xwe ya rêxistinkirinê tevlî hilberînê bikin.

Bi vî awayî, derfeta ku di destê her kesî de heye, dibe perçeyek ji hilberîna hevpar.

Rêgeza bingehîn a hevkariya hilberînê ne ev e ku her kes xwedî heman tiştî be; ev e ku beşdarî û tevkariyên cuda di bin rêgezên zelal de bên ba hev.

Lê belê, divê xwerûbûn û nirxa her tevkariyê ji berê de werin diyarkirin. Erd, makîne, pere, ked û zanîn ne heman cure tevkariyê ne. Nirxandina wan, dema bikaranîna wan, berpirsiyarî û berdêla wan ji hev cuda ne.

Wekî mînak, kesek dikare bêyî ku milkê dikanê dewr bike, tenê mafê bikaranîna wê bide hevkariyê. Kesekî din dikare makîneya xwe ji bo demeke diyarkirî bide ber xizmeta kargehê. Kedkarek dikare xebata xwe ya rojane an saetî deyne holê. Sermayedar jî dikare di hevpeymanê (kontrat) de diyar bike ku ev fînansman dê di bin kîjan mercan de vegere û ew ê çawa bibe şirîkê berhemê.

Nirxnedana van cudahiyan dikare di pêşerojê de bibe sedema nakokiyan. Heke ev cudahî bi zelalî werin pênasekirin, her kes dizane ku tevkariya wî çi ye û hilberîna hevpar li ser zemînekî zexmtir ava dibe.

3. HEVKARIYA XWEDÎ DIKAN AN ERD (XWEDÎ CIH)

Di gelek cihan de qadên ku mirov dikarin tê de hilberînê bikin hene. Erdên vala li gundan, dikanên vala li bajarokan, kargehên girtî û depoyên ku nayên bikaranîn li bajaran dikarin li derveyî çalakiya aborî bimînin.

Xwediyên van cihan ne her dem xwedî sermaye an dema ku kargeheke nû ava bikin in. Lê dîsa jî dikarin cihên xwe deynin ber xizmeta hevkariyeke guncaw a hilberînê.

Wekî mînak, avahiyeke gund ku nayê bikaranîn dikare bibe kargeha xeratîyê ya hevpar. Depoyeke vala li cîhekî din dikare bibe navenda komkirin û pakêtkirina berheman. Erdekî çandiniyê dikare bibe qada hilberîna çandiniya xwezayî an ajaldariyê.

Tiştê girîng li vir ev e ku em karibin xwedîtiya milk û mafê bikaranînê ji hev cuda bikin.

Xwediyê cih dikare mülkiyeta xwe biparêze û tenê ji bo demeke diyarkirî mafê bikaranînê bide. An jî dikare vê tevkariyê wekî sermaye deyne ser hevkariyê. Model kîjan bibe bila bibe; nirxa milk, dema bikaranînê, berpirsiyariya lênêrînê, parvekirina dahatê û rewşa piştî bidawîbûna hevkariyê divê bi hevpeymaneke nivîskî bêtin diyarkirin.

Tevkariya xwediyê cih divê bê berdêl neyê qebûlkirin. Di heman demê de, xwediyê cih jî nebel e ku tenê ji ber ku xwediyê milk e, hemû biryarên kargehê bi tenê bide. Mafên rêveberî û biryardanê divê di hevpeymana hevkariyê de bi awayekî zelal werin rêzkirin.

Bi vî awayî, cihên ku nayên bikaranîn tevlî hilberînê dibin û mafên mülkiyetê jî têne parastin.

4. TEVLÎKIRINA TESÎS Û AMÛRÊN HILBERÎNÊ BO HEVKARIYÊ

Ji bo hilberînê tenê avahiyek bes nîn e. Li gorî xwezaya kar; makîne, amûrên destan, xeta elektrîkê, pergala avê, wesayîtên veguhastinê, amûrên ewlehiyê û alavên din ên binesaziyê jî pêwîst in.

Kirîna van hemûyan ji nû ve, bi taybetî ji bo teşebbûsên piçûk tîne ber lêçûneke pir bilind.

Lê belê di derdorê de gelek makîneyên rawestiyayî an jî makîneyên ku ji kapasîteya xwe kêmtir dixebitin hene. Amûrên wenda an boş ên ustayekî ku kar di dest de tune ye, dikarin hêza hilberînê ya kargeheke din zêde bikin. Traktora cotkarekî di hinek demsalan de nayê bikaranîn. Depoya kargehekê di hinek mehên salê de vala dimîne.

Pergala piştgiriya pîşeyî van derfetan di nav hilberîna hevpar de bi hevkariyekê dinirxîne.

Lê ji bo tevkariya makîne û tesîsan jî rêgezên zelal pêwîst in:

 * Rewşa heyî û nirxa aborî ya makîneyê divê bêt diyarkirin.

 * Divê bê diyar kirin ku lêçûnên lênêrîn û tamîrkirinê dê ji aliyê kê ve werin kirin.

 * Dema bikaranînê û mafê pêşîniyê divê eşkere bibin.

 * Di rewşên xerabûn, zirar dîtin an qedandina temenê makîneyê de rêgezên ku dê werin sepandin divê di hevpeymanê de werin nivîsandin.

 * Di rewşa girtina kargehê de, divê bêt diyar kirin ku makîne dê vegere destê kê û di bin kîjan mercan de.

Ev rêgez hem xwediyê makîneyê û hem jî hevkariya hilberînê diparêzin.

Kesê ku makîneyê dide û kesê ku wê dixebitîne dikarin kesên cuda bin. Ji ber vê yekê mülkiyeta makîneyê, berpirsiyariya ji bikaranînê û dahata ku ji hilberînê tê wergirtin divê ji hev cuda werin nirxandin.

5. HEVKARIYA SERMAYEDAR (KESÊ KU SERMAYE DIDE)

Sermaye di destpêk û domandina hilberînê de yek ji hêmanên herî girîng e. Ji bo kirîna kergoyan (maddetên xav), peydakirina lêçûnên enerjiyê, veguhastina berheman, dana mafên kedkaran û saxbilindkirina kargehê heya firotina berheman, fînansman pêwîst e.

Lê belê têkiliya di navbera sermayedar û hilberîner de ne mecbûr e ku tenê li ser bingehê "deynco û deynwer" be.

Sermayedar di çarçoveya hevpeymaneke qanûnî û adil de dikare bibe partnerê hilberînê. Ew dikare ji berê de diyar bike ku tevkariya wî dê çawa di kargehê de bê bikaranîn, kîjan rîskan digire ser xwe, dê kîjan agahiyan wergirt û dema hevparî bi dawî bibe dê xwedî kîjan mafan be.

Li vir divê sê têkiliyên cuda ji hev neyên tevlîhev kirin:

Yekem, têkiliya deyn e: Mîqdara deyn, dem, mercên daxistinê û temînatên wê yên qanûnî bi zelalî diyar dibin.

Duyem, têkiliya hevkariyê (ortakî) ye: Sermaye bi mercên di hevpeymanê de hatine diyarkirin tevlî çalakiya hilberînê dibe. Dahat, zirar, mafê biryardanê û parvekirina rîskê li gorî hevpeyman û qanûnan tê rêxistinkirin.

Sêyem, fînansmana li hemberî mal an xizmetê ye: Makîne, kergo an malekî din ku ji bo kargehê pêwîst e rasterast tê peydakirin; mercên daxistinê û guherîna mülkiyetê bi awayekî zelal tên eşkerekirin.

Di pîvana fînansmana bê faîz de girîng e ku ev têkilî li ser çalakiyên aborî yên rastîn be, hevpeyman zelal bin û berpirsiyariyên aliyan ji hev neyên veşartin.

Fînansmana bê faîz nayê wateya ku rîsk nemane. Dibe ku hilberîn bi ser nekeve, berhem zirarê bibîne, firotin kêm bibe an lêçûnên çaverênekirî derkevin holê. Ji ber vê yekê, rîska aliyê fînansmanê dide, mercên vegeryanê û berpirsiyariyên hevkariyê divê ji destpêkê ve bên diyarkirin.

6. HEVKARIYA KEDKAR (KESÊ KU KEDÊ DIDE)

Yek ji hêmanên herî girîng ên kargeheke hilberînê ked e. Lê ked ne tenê hêza laşî ye. Agahiya pîşeyî, tecrûbe, baldarî, dîzayn, lênêrîn, kontrol, rêxistin û berpirsiyarî jî nirxa hilberînê diyar dikin.

Karkeriya ku xeratek dike û karê ku şagirtek dike di heman asta pisporiyê de nîn e. Berpirsiyariya kesê ku makîneyê dixebitîne û berpirsiyariya kesê ku hemû pêvajoya hilberînê birêve dibe ji hev cuda ne.

Ev cudahî ne ji bo piçûkxistin an bilindkirina mirovan e; ji bo diyar kirina erk û erkdariyê bi rengekî rast û nirxandina tevkariyan bi awayekî adil in.

Di pergala piştgiriya pîşeyî de girîng e ku kedkar ne tenê wek karkerê heqdestî (maas) lê di bin mercên guncaw de wekî beşdarê hevkariya hilberînê cîh bigire.

Şêweyê vê beşdarbûnê di her kargehê de ne mecbûr e ku heman bibe. Di hinek kargehan de kedkar dikare karkerê mehê bibe. Di hinekên din de xebatkar dikarin bibin xwedî pişka hevkariyê. Di hinekên din de jî heqdest, prîm û pişka hevkariyê dikarin bi hev re werin sepandin.

Model kîjan bibe bila bibe, maasa qanûnî ya karker, ewlehiya kar û tenduristî, ewlehiya civakî (sigorta), bêhnvedan û mafên din ên xebatê nikarin bi hinceta hevkariyê bên rakirin.

Ne rast e ku mirov bi soza paşerojeke nenas heqdesta îro ya karker nede wî. Heke pişka hevkariyê hebe, divê bi zelalî bê nivîsandin ku ev pişk çi ye, kengê tê heqkirin, çawa tê hesabkirin û di rewşa veqetîna ji hevkariyê de dê çi bibe.

Tevlibûna kedkar di hilberînê de ne ew e ku berdêla keda wî ji sozên nenas re bê hiştin; ew e ku tevkarî, maf û berpirsiyariyên wî di bin ewlehiyê de bin.

7. ZANÎN Û RÊXISTIN JÎ TÊKETINEKE HILBERÎNÊ YE

Hilberîn ne tenê bi pere, makîne û hêza xebatê pêk tê. Zanîna çêkirina berhemê, hilbijartina kergoya rast, parastina kalîteyê, hesabkirina lêçûnê, gihîştina muşteriyan û birêvebirina kargehê bi rêkûpêkî jî pêwîst in.

Zanîna pîşeyî ya xeratekî, pisporiya teknîkî ya endezyarekî, şiyana tomaran a hesabgerekî, jêhatiya perwerdeyê ya mamosteyekî û zanîna bazarê ya pisporê bazarkirinê tevlî hilberînê dibin.

Ji ber vê yekê, jêhatiya pîşeyî û zanîna rêveberiyê nabe ku li derveyî hevkariya hilberînê bên hiştin.

Rêxistinên piştgiriya pîşeyî li vir dikarin erkeyeke girîng bigirin ser xwe. Dikarin zanîn û jêhatiyên pîşeyî pênase bikin, piştgiriya perwerde û azmûnan bikin, û tevkariyê li nirxandina astên ustatî û pisporiyê bikin.

Tevî vê yekê, çênabe ku ti belgeya rêxistineke pîşeyî wekî cîgirê lîsans, belge û destûrên fermî yên qanûnî bê dîtin. Armanca piştgiriya pîşeyî ne ew e ku qanûnan derbas bike, ew e ku jêhatîbûn û berpirsiyariya pîşeyî bîne ser zemînekî zexmtir.

Bi beşdarbûna zanînê di hilberînê de du rêgezên bingehîn derdikevin pêş: Jêhatîbûn û Berpirsiyarî.

Dema ku erk diçe destê kesekî, ne tenê naskirin an hêza sermayeyê, lê agahî, jêhatîbûn û pêbaweriya wî jî divê li ber çavan bin. Berpirsiyariya kesê ku erk digire ser xwe jî divê bi zelalî diyar bibe.

8. JÊHATÎBÛNA PÎŞEYÎ, ERK Û BERPIRSIYARÎ

Nirxa her mirovî wekî mirov yek e; lê belê her mirov nikare her karî bi heman agahî, tecrûbe û jêhatîbûnê bike.

Mebesta vê cudahiyê ne cudakarî û piçûkxistina mirovan e; ew e ku kar bidin destê kesên jêhatî û pêşî li zirarên muhtemal werin girtin.

Ne rast e ku berpirsiyariya karekî ku nedîtaye bixin ser milê şagirtekî. Di heman demê de, kirina karekî ku pisporiyê dixwaze ji aliyê kesekî ku ne jêhatî ye dikare ji bo kargeh û civakê bibe rîsk.

Di nirxandina jêhatiya pîşeyî de perwerde, xebata pratîkî, azmûn, tecrûbe û agahiya ewlehiya kar divê bi hev re werin destgirtin.

Gihîştina kesekî bo asteke taybet nayê wê watey ku ew hemû berpirsiyariyên wî karî bixweber digire ser xwe. Sînorên erk, mekanîzmaya kontrolê û parvekirina berpirsiyariyê divê ji aliyê din ve werin eşkerekirin.

Yek ji amûrên bingehîn ên piştgiriya pîşeyî ew e ku jêhatîbûn û berpirsiyariyê bi hev re girê bide.

Di vê ferasetê de dereceyên jêhatîbûnê yên wekî destpêkî, bingehîn, navîn, bilind û ustayî dikarin ji bo pêşveçûna pîşeyî werin bikaranîn. Lê belê pênase û pîvanên van dereceyan divê li gorî pîvanên pîşeyî bi awayekî zelal diyar bin.

Dereceya zanistî, dereceya jêhatîbûnê, dereceya berpirsiyariyê û giraniya kar divê ji hev cuda bin. Asta zanînê û hêza laşî ne heman tişt in. Zehmetiya teknîkî ya karekî û berpirsiyariya wî ya qanûnî jî ne her dem di heman astê de ne.

Ji ber vê yekê, di cihê ku hemû erk daxînin ser pîvanekî tenê, divê pîvanên guncaw ên nirxandina kar werin bikaranîn.

9. KREDÎYA KAR: HÊSANBAKIRINA TEVLIBÛNA KEDÊ DI HILBERÎNÊ DE

Yek ji sedemên ku mirov tevlî hilberînê nabin, tevî ku pîşe û hêza xebatê di destê wan de heye, nebûna derfetên darayî ye ji bo destpêkirina kar.

Wekî mînak, xeratek xwedî şiyan e ku siparîşan bigire, lê nikare amûrên destan bikire. Beryarek (xeyat) hewcedarî makîneya dirûtinê ye. Ciwanek kaynakçiyê hîn bûye, lê nikare bigihîje kargehekê ku tê de bixebite.

Di rewşên weha de, kredîya kar dikare wek amûrekî fînansmanê bê dîtin ku tevlîbûna di hilberînê de hêsan dike.

Sîstema ku bi navê kredîya kar tê amadekirin, nabe ku bibe belavkirina pereyê bê merc. Pêşî jêhatiya pîşeyî ya kesî, plana kar, amûrên ku dê bikar bîne, derfeta hilberînê û kapasîteya vegeryana deyn divê werin nirxandin.

Fînansman divê rasterast ber bi amûr, makîne, kergo an lêçûnên destpêkê yên belgedarkirî ve bibe.

Wekî mînak, kredîya kar a xeratekî dikare di kirîna makîneyên xeratîyê an ödekirina nirxê bikaranîna kargeha hevpar de bê bikaranîn. Fînansmana cotkarekî dikare ji bo tov, amûrên avdanê an amûrên çandiniyê bê bikaranîn.

Lê xwedîbûna jêhatiya pîşeyî ne garantiya teqez a serkeftina aborî ye. Mercên bazarê, şiyana rêveberiyê, lêçûn û domdariya hilberînê jî divê berçav bin.

Ji ber vê yekê, bi kredîya kar re peydakirina şêwirmendiya pîşeyî, piştgiriya muhasebeyê û girêdana bazarê girîng e.

Heke fînansman bibe ya vegeryanê; mîqdar, dem, teqsît, rêbazên qanûnî di rewşa derengketinê de û parvekirina rîskê divê bi zelalî bên diyar kirin. Heke di forma hevkariyê de be, pozîsyona fînansmander di nav dahat û zirarê de divê bêt nivîsandin.

Kredîya kar divê nebe amûrek ku mirovê bêkar bixe bin barê deynan, divê bibe mekanîzmayeke ku piştgiriya beşdarbûna wî di hilberînê de dike.

10. KREDÎYA KARGEH Û XWEDÎ KAR

Ne tenê xebatkar, kargehên hilberînê jî hewcedarî fînansmanê ne.

Dibe ku kargehek siparîş girtibin, lê pereyê wî tune be ku kergoyê bikire. Dibe ku nirxê berhemê tenê piştî teslîmatê bistîne. Di vê rewşê de ji ber ku nikare lêçûnên hilberînê bide, nikare siparîşê pêk bîne.

Kredîya kargehê dikare ji bo domdariya hilberînê bê bikaranîn.

Di vê cureya fînansmanê de pêşî divê hewcedariya rastîn a kargehê bê diyar kirin. Belgeya siparîşan, hewcedariya kergoyê, dema texmînî ya hilberînê, hevpeymana firotinê û deynên heyî divê werin lêkolîn kirin.

Fînansman divê bi kapasîteya hilberînê ya kargehê re hevgirtî be. Deyndariya ku ji hêza ödekirinê ya kargehê zêdetir be, di dema kurt de dixuye ku hilberînê zêde dike lê di dema dirêj de dikare kargehê bixe rewşeke zehmet.

Hevkariyên hilberînê nabe ku fînansmana kargehê tenê bispêrin baweriya kesane an sozên devkî. Tomar divê bi rêkûpêk bin, lêçûn divê belgedarkirî bin û rapor di demên diyarkirî de ji şirîkan re werin pêşkêşkirin.

Heke di kargehê de gelek şirîk hebin; desthilata bikaranîna krediyê, rêbaza biryardanê û berpirsiyariyên ji deynan di hevpeymanê de divê werin diyar kirin.

Bi taybetî di biryarên mezin ên fînansmanê de, di cihê ku kesek desthilata bê sînor bikar bîne, biryarên diyarkirî dikarin girêdayî pejirandina meclisa rêveberiyê an şirîkan bin.

11. KREDÎYA KERGO / MATERYAL: PEYDAKIRINA TÊKETINA HILBERÎNÊ PÊŞÎ PERE

Hewcedariya hinek kargehan ne rasterast pereyê geş e. Hewcedariya wan kergo an materyalên hilberînê ne.

Xeratek hewcedarî dar e, firınek hewcedarî arvan e, atolyeyeke tekstîlê hewcedarî qumaş e, kargeheke şîr hewcedarî ambalajê ye û cotkarek hewcedarî tov e.

Di vê rewşê de saziya fînansmanê dikare materyalê pêwîst rasterast ji kargehê re peyda bike. Mercên ödekirinê, teslîmat, kalîte, guherîna mülkiyetê û temînat divê bi zelalî werin rêxistinkirin.

Mebesta fînansmana materyalê kêmkirina rîska xercakirina pereyan di qadên din de û hêsanbikaranîna destpêka hilberînê ye.

Lê belê kredîya materyalê jî divê bi hişyarî bê plan kirin. Kirîna materyalê ji hewcedariyê zêdetir dibe sedema kombûna stok û rawestana sermayeyê. Hilbijartina materyalê şaş an bi mîqdara şaş jî lêçûnên hilberînê zêde dike.

Ji ber vê yekê, kredîya materyalê divê li ser siparîş û hewcedariya rastîn a hilberînê bê binyatnan.

Meseleya Temînata Neqilbûyî (Emlak/Xanî)

Di fînansmana hilberînê de temînata milk jî dikare bê bikaranîn. Lê temînata milk vegeryana fînansmanê garantî nake. Temînat tenê amûrek e ku di bin mercên taybet de wergirtina deyn di bin ewlehiyê de digire.

Heke temînata milk bê bikaranîn, rewşa qanûnî, nirxa rastîn û astengiyên din ên milk divê werin lêkolîn kirin. Evkarî divê li gorî qanûnan be.

Pêşkêşkirina xaniyekî ku tenê derfeta debara kesekî an malbata wî ye wek temînat, divê bi hişyariyeke taybet bê nirxandin. Mîqdara krediyê divê bi hêza ödekirinê re hevgirtî be û encamên rîska windakirina temînatê ji destpêkê ve divê eşkere bibin.

Temînat nabe ku ji bo bêparastin hiştina deyndar an xistina hemû rîskê li ser milê wî bê bikaranîn. Armanca hevkariya hilberînê afirandina hilberînê û parastina mafên aliyan e.

12. BINGEHÊN FÎNANSMANA BÊ FAÎZ

Fînansmana bê faîz wek nêzîkatiyek ku peydakirina çavkaniyên hilberînê bêyî têkiliya deynê bi faîz armanc dike, dikare bê destgirtin.

Ji bo serkeftina vê nêzîkatiyê tenê nebûna peyva "faîz" di hevpeymanê de ne bes e. Xwezaya aborî ya rastîn a kar, rîskên ku alî digirin ser xwe û mercên daxistinê jî girîng in.

Navguherîna têkiliya deynê bixweber xwezaya wê ya aborî û qanûnî naguhere. Ji ber vê yekê modelên fînansmanê divê zelal, fêmbar û guncawî qanûnên heyî bin.

Di çarçoveya fînansmana bê faîz de rêbazên cuda dikarin werin nirxandin:

Rêbaza Yekem: Hevkariya Hilberînê. Sermayedar bi hevpeymanê tevlî struktura hevkariyê dibe. Parvekirina dahatê, mafên biryardanê, pênaseya daxistina zirarê û mercên veqetînê ji berê de tên diyarkirin.

Rêbaza Duyem: Peydakirina Mal an Makîneyê. Mal an makîneya pêwîst a kargehê bi hevpeymaneke firotin an kirêkirinê ya zelal tê peydakirin. Nirx, dem û mercên mülkiyetê di hevpeymanê de tên nîşandan.

Rêbaza Sêyem: Hevpeymana Hilberîna Hevber (Karûbar). Kargehek kergoyê peyda dike, ya din ked an kapasîteya çêkirinê dide. Mîqdara berhemê, mercên kalîteyê, dema teslîmatê û bingehên parvekirinê ji berê de tên biryardan.

Rêbaza Çarê: Ödekirin ji Dahata Hilberînê. Vegeryana fînansmanê berçavwergirtina dema hilberîn û wergirtina pereyan a kargehê dikare bê plan kirin. Tevî vê yekê, mafên qanûnî yên aliyan û rewşa zirarê an nefirotinê divê bi zelalî werin rêxistinkirin.

Her yek ji van rêbazan dikare encamên cuda yên qanûnî û aborî bîne holê. Ji ber vê yekê komkirina wan di bin sernavekî de nayê wê watey ku ew dikarin li cihê hev bên bikaranîn.

13. BEŞDARBÛNA BANKAYÊ DI HILBERÎNÊ DE

Saziye fînansmanê ya bi mebesta hilberînê nabe ku tenê wekî saziyeke ku pereyan kom dike û deyn dide bê dîtin. Ew dikare struktur bide ku hewcedariya fînansmanê ya hevkariyên hilberînê binirxîne, çavkaniyan bi çalakiyên guncaw re bîne ba hev û piştgiriya berpirsiyariya hevkariyan bike.

Di vê çarçoveyê de banka an saziya fînansmanê ya kooperatîfê dikare van erkan bigire ser xwe:

 * Nirxandina hewcedariya fînansmanê ya projeyên hilberînê.

 * Lêkolîna texmînên dahat û lêçûnên kargehê.

 * Wergirtina agahiyan li ser jêhatiya pîşeyî û kapasîteya hilberînê.

 * Navbeynkariya peydakirina materyal û makîneyên pêwîst.

 * Dabînkirina rêkûpêkiya hevpeyman, tomar û planên ödekirinê.

 * Sêrkirina encamên hilberîn û firotinê yên hevkariyan.

 * Belavkirina rîskên fînansmanê û kontrolkirina bikaranîna çavkaniyan ji bo armancên diyarkirî.

Heke beşdarbûna bankayê di cîroya hilberînê de bê biryardan, xwezaya wê ya qanûnî divê bi zelalî bê diyar kirin. Ev beşdarbûn dikare pişka hevkariyê, ödekirina mal an xizmetê an têkiliyeke din a qanûnî be.

Bi taybetî, wergirtina pişkê ji cîroyê û wergirtina pişkê ji qazancê (kâr) ne heman tişt in. Cîro dahata firotinê nîşan dide; qazanc piştî derxistina lêçûnan ji dahatê tê hesabkirin. Heke lêçûnên kargehê bilind bin, mimkun e ku cîro hebe lê kargeh zirarê bike.

Ji ber vê yekê divê bi zelalî bê diyar kirin ku saziya fînansmanê dê ji cîroyê, ji qazancê, ji nirxekî sabît ê mal an ji mafekî din ê hevpeymanê maf wergirt.

14. CÎROYA HILBERÎNÊ Û PARVEKIRINA DAHATÊ

Yek ji mijarên herî girîng di hevkariyên hilberînê de ew e ku dahata wergirtî dê çawa bê nirxandin.

Firotina kargehekê nayê wê watey ku hemû dahata firotinê rasterast dikare ji şirîkan re bê belavkirin. Pêşî lêçûnên hilberînê, kergoyê, enerjiyê, veguhastinê, lênêrînê, bacan û berpirsiyariyên din ên qanûnî divê werin hesabkirin.

Sermayeya xebatê û sermayeya yedek ku ji bo hilberîna paşerojê pêwîst in jî divê berçav bin.

Di parvekirina dahatê de divê herî kêm sê-çar hêmanên cuda werin nirxandin:

 * Lêçûnên ku domdariya kargehê dabîn dikin.

 * Heqdest û mafên din ên kedkaran.

 * Berdêla tevkariyên sermaye, tesîs, cih an tevkariyên din ku di hevpeymanê de hatine diyarkirin.

 * Qazanca zelal (net kâr) a kargehê û nirxandina vê qazancê.

Rêzbûn û xwezaya qanûnî ya van hêmanan dikare li gorî struktura kargehê û hevpeymana wê biguhere. Wekî mînak, maasa karker li ser bingehê qanûnî ye û tenê ji ber ku kargehê zirar kiriye maasa karker nayê jêbirin.

Di hevpeymana hevkariyê de divê ji berê de bê diyar kirin ku kîjan xercî dê wekî lêçûnên kargehê werin dîtin û kîjan xercî girêdayî pejirandina şirîkan in.

Armanca hevkariya hilberînê ne parvekirina dahatê bi awayekî veşartî an kêfî ye, bînanaserholê ya hemû tevkarî û lêçûnan e.

15. KASA HEVPAR Û MUHASEBEYA ZELAL

Di kargehekê de ku gelek mirov tevkarî bi pere, mal, ked û tesîsê kirine, muhasebe pir girîng e.

Heke tomar neyên girtin, tevkariyên şirîkan dikarin tevlîhev bibin. Kesek dikare pereyê kargehê di xercên xwe yên kesane de bikar bîne. Dema kirîna malan neyê belgedarkirin, lêçûn dikarin ji ya rastîn bilindtir an kêmûasî werin nîşandan. Heke mîqdara hilberînê û dahata firotinê rast neyên tomar kirin, bêbawerî di navbera şirîkan de derdikeve.

Ji ber vê yekê kasa hevpar, pergala tomaran û mekanîzmaya kontrolê divê werin avakirin.

Di kasa hevpar de ev çalakî dikarin werin tomar kirin:

 * Tevkariyên dravî û maddî yên şirîkan.

 * Kirîna mal û kergoyan.

 * Lêçûnên hilberînê.

 * Maas û ödemeyên din ên qanûnî.

 * Dahatên firotinê.

 * Wergirtî û deyn.

 * Tevgerên stokê.

 * Lêçûnên lênêrîna makîne û tesîsan.

 * Vegeryana fînansmanê.

 * Tevgerên sermayeya yedek û sermayeya xebatê.

Her çalakî heya ku mimkun be divê bispêre belgeyan. Şirîk divê di demên di hevpeymanê de hatine diyarkirin de karibin raporên darayî lêkolîn bikin.

Ji bo xercên mezin, amûrên wekî îmzaya cot, pejirandina meclisa rêveberiyê an biryara piranîya şirîkan dikarin werin sepandin. Lê ev rêbaz nabe ku kargehê bixebitînin asteng bikin. Hewcedariyên hilberînê yên rojane û veberhênanên mezin ên demdirêj ne mecbûr in ku di heman pêvajoya biryardanê de bin.

Muhasebeya dîjîtal, şopandina stokê û tomarên hilberînê dikarin sepandina vê rêzikê hêsan bikin. Li atolyeyeke piçûk pergala tomaran a sade Bes e, lê di kooperatîfeke mezin de binesaziya muhasebe û kontrolê ya berfirehtir pêwîst e.

Zelalî nayê wê watey ku şirîk ji hev bawer nakin. Anks, dihêle ku bawerî bêyî girêdayîbûna têkiliyên kesane domdar bibe.

16. ERKA KOOPERATÎFÊN PIŞTGIRIYA PÎŞEYÎ

Çêkirina hevkariyên hilberînê bi tenê mimkun e, lê bi taybetî ji bo hilberînerên piçûk û xwediyên pîşeyan mekanîzmayên piştgiriya hevpar dikarin avantajên girîng dabîn bikin.

Kooperatîfên piştgiriya pîşeyî li gorî hewcedariyên şirîkan dikarin erken wekî perwerde, şêwirmendî, jêhatiya pîşeyî, piştgiriya hevpeymanê, muhasebe, kirîna hevpar û parastina mafan bigirin ser xwe.

Kooperatîfeke xeratîyê dikare makîneyên hevpar ava bike, dar bi awayekî komî bikire û berhemên endamên xwe bifroşe. Kooperatîfeke çandiniyê dikare hewcedariyên tov, amûr, depo û veguhastinê bi hev re dabîn bike. Toreke hilberîneran dikare berhemên kargehên cuda di bin marqeyeke hevpar an pergala firotinê de pêşkêşî bazarê bike.

Strukturên weha dikarin alîkariya hilberînerên piçûk bikin ku lêçûnên ku bi tenê zehmet e bide, bi hev re parve bikin.

Erken kooperatîfê, mafên endaman, struktura rêveberiyê û berpirsiyariyên darayî di belgeyên avakirinê de divê bi zelalî bên diyar kirin. Rêveberî nabe ku tenê di destê kesên taybet de bibe kom; beşdarbûna endaman di pêvajoyên biryardanê de û mafê lêkolîna hesab an divê di bin ewlehiyê de bin.

Kooperatîf nabe ku bibe desthilateke bilind ku li cihê endaman hemû biryaran bide. Divê wekî rêxistineke ku alîkariya endaman dike ji bo pêşvebirina kargehên wan, peydakirina hewcedariyên hevpar û xurtkirina piştgiriya pîşeyî bixebite.

17. HAKEM, HEVPEYMAN Û ÇARESERIYA NAKOKIYAN

Avakirina hevkariyan ewqas girîng e, diyar kirina rêbaza çareserkirina nakokiyan jî ewqas girîng e.

Di navbera xwediyê cih û rêveberê kargehê de li ser dema bikaranînê nakokî dikare derkeve. Sermayedar û hilberîner dikarin di hesabkirina lêçûnan de xwedî nerînên cuda bin. Li ser kalîteya berhemê an dema teslîmatê nakokî dikare derkeve.

Çaverêkirina çareserkirina van hemû pirsgirêkan bi nîqaşên kesane ne rast e.

Hevpeyman divê maf û berpirsiyariyên aliyan ji berê de pênase bikin. Dema nakokî derkeve holê, alî pêşî dikarin serî li rêbazên axaftin û lihevkirinê bidin. Heke rêbaza çareserkirina nakokiyan a guncaw di hevpeymanê de hatibe diyar kirin, sepandina wê bi awayekî qanûnî mimkun e.

Rêbazên wekî hakemiya bêalî an navbeynkariyê dikarin alîkariya aliyan bikin ku nakokiyê bi rêkûpêktir dest bi dest bikin. Lê ev rêbaz nabe ku werin şîrovekirin bi awayekî ku desthilata dadgehan an rêyên qanûnî yên mecbûrî bixebitînin.

Rêxistina piştgiriya pîşeyî dikare piştgiriya baweriyê di navbera endaman de bike; lê nabe ku ji rêgezên bêalîbûn, serbixwebûn û guncawiya qanûnî gav paş de bavêje.

Armanca çareserkirina nakokiyê ne bilindkirina aliyekî li ser aliyê din e, parastina mafan e bi piştbaweriya hevpeyman, belge û qanûnên heyî.

18. PARVEKIRINA RÎSKAN DI HEVKARIYA HILBERÎNÊ DE

Hevkariya hilberînê her pirsgirêkê bixweber çareser nake. Hevkariyeke ku ne baş hatibe dîzaynkirin dikare ji kargeheke kesane pirsgirêkên aloztir bîne holê.

Ji ber vê yekê rîsk divê ji destpêkê ve bên pênasekirin.

 * Rîska bazarê: Nefirotina malê bi nirxê çaverêkirî an kêmboona daxwazê.

 * Rîska hilberînê: Xerabûna makîneyê, pirsgirêka kergoyê, qezaya kar an nêzîkbûna kalîteya berhemê di asteke kêm de.

 * Rîska fînansmanê: Derengketina ödemeyan, xerabûna herikîna pereyan an zêdebûna deynan ji kapasîteya kargehê.

 * Rîska rêveberiyê: Nebûna zelaliyê di desthilatan de, derengketina biryaran an rêkûpêk nehatina tomarên kargehê.

 * Rîska hevkariyê: Neanîna cîh a erkan ji aliyê şirîkan ve, şîrovekirina cuda ya tevkariyan an daxwaza veqetînê ji kargehê.

Ji bo kêmkirina van rîskan; plana hilberînê, hesaba lêçûnê, derfetên sigortayê, tedbîrên ewlehiya kar, hevpeyman û kontrola rêkûpêk divê bi hev re werin nirxandin.

Rîskên ku şirîk digirin ser xwe û di kîjan rewşan de dê berpirsiyar bin divê bi zelalî bên nivîsandin. Xistina berpirsiyariyeke nehatiye girtin ser milê kesekî di paşerojê de baweriya hevkariyê xera dike.

Di heman demê de ti hevkarî nabe ku bibe strukturek ku hemû zirar di her mercî de bête xistin ser milê şirîkên din an kooperatîfê.

Parvekirina rîskê nayê wateya nemana berpirsiyariyê. Her alî divê erka ku bi hevpeymanê girtiye ser xwe bîne cîh.

19. MÎNAKA ATOLYEYEKE PIÇÛK A XERATÎYÊ

Ji bo berçavkirina xebata hevkariya hilberînê, em atolyeyeke xeratîyê bînin ber çavan:

Di gundekî an bajarokekî de dikaneke ku nayê bikaranîn heye. Tecrûbeya pîşeyî ya sê xeratan heye. Kesek dikare hinek makîneyên bingehîn peyda bike. Şirîkekî din dikare sermayeya destpêkê deyne. Ciwan jî dikarin di bin perwerde û çavdêriya guncaw de pîşeyê hîn bibin û tevlî hilberînê bibin.

Di vê mînakê de beriya avakirina hevkariyê divê bersiva van pirsan bê dayîn:

 * Mafê bikaranîna dikanê dê ji bo kîjan demê bê dayîn?

 * Mülkiyeta makîneyan dê di destê kê de bimîne?

 * Lêçûnên lênêrîn û tamîrkirina makîneyan dê çawa werin daxistin?

 * Kîjan xerat dê ji kîjan karî berpirsiyar be?

 * Perwerde û ewlehiya kar a şagirtan dê çawa bêt dabînkirin?

 * Dar û materyalên din dê çawa werin peydakirin?

 * Siparîş dê ji aliyê kê ve werin girtin û bihayê wan dê çawa bê diyar kirin?

 * Muhasebeya kargehê dê ji aliyê kê ve bê girtin?

 * Maas û mafên din ên xebatkaran dê çawa bikevin bin ewlehiyê?

 * Heke kargeh qazanc bike, dê li gorî kîjan pîvanan bê nirxandin?

 * Heke kargeh zirar bike, berpirsiyarî dê çawa werin diyar kirin?

 * Heke şirîkek bixwaze veqete, mafên wî dê çawa werin hesabkirin?

Piştî bersivdana van pirsan, planeke rastîn a kar dikare bê amadekirin.

Di plana kar de mercên bikaranîna dikan û makîneyan, kapasîteya hilberînê, lêçûnên destpêkê, lêçûnên mehane, muşteriyên hedef û firotina çaverêkirî divê cîh bigirin.

Rijandin nabe ku bi texmînan be, divê li ser lêkolîna bazarê ya herêmî û pêşniyarên rastîn be. Bihayê dar, lêçûnên elektrîkê, kira an bihayê bikaranînê, lênêrîna makîneyê û lêçûnên veguhastinê dikarin ji herêmekê heya herêmeke din biguherin.

Ji ber vê yekê di mînakê de di cihê sozdayîna qazanceke teqez, diyar kirina lêçûnên rastîn û hesabkirina senaryoyên firotinê yên cuda pêwîst e.

Serkeftina atolyeyê tenê bi xebata makîneyan ve ne girêdayî ye. Hilberîna bi kalîte, teslîmata di demê de, razîbûna muşteriyan, perwerdeya pîşeyî û muhasebeya rêkûpêk jî girîng in.

20. HEVKARIYA HILBERÎNÊ DI ÇANDINIYÊ DE

Heman model di qada çandiniyê de jî dikare bê nirxandin.

Cotkarek dikare erd bide; şirîkê din dikare amûrên çandiniyê bîne; grûpek hilberîner dikare kedê bide; sermayedar jî dikare lêçûnên tov, şitil, binesaziya avdanê an depokirinê bide.

Hevkariya hilberînê divê ne tenê gihandina berhemên çandiniyê, piştî çilûpelkirinê parastina wan û gihandina wan bo bazarê jî bigire nav xwe.

Dema ku depo, depoya sar, qada hişk-kirinê, tesîsa pakêtkirinê û girêdana veguhastinê tune bin, perçeyek ji berheman dikare nirxê xwe winda bike. Hilberînerên piçûk bi tenê nikarin van veberhênanan bikin. Tesîsên hevpar, bi plan xebitîn û kapasîteya bes dikarin bibe sedema parvekirina lêçûnan.

Lê di çandiniyê de jî plan xebitîna rastîn merc e. Struktura erdê, derfeta avê, iklîm, hilbijartina berhemê, rîska nexweşiyê, hewcedariya hêza xebatê û kanalan firotinê divê bêyî lêkolîn dest bi hilberînê neyê kirin.

Hevkariya hilberînê sînorên xwezayê ranake. Di cihê ku av kêm e hilbijartina berhemeke ku ava zêde dixwaze an gihandina berhemekê bi mîqdareke mezin bêyî lêkolîna bazarê dikare bibe sedema windahiya aborî.

Ji ber vê yekê, hevkariyên hilberîna çandiniyê divê planên hilberînê yên guncawî mercên herêmî û parastina çavkaniyên xwezayî amade bikin.

21. ZÎNCÎRA HEVPAR JI HILBERÎNÊ HEYA BAZARÊ

Hilberîn bi temamkirina berhemê bi dawî nabe. Depokirin, veguhastin, pakêtkirin, danasîn û firotina berhemê pêwîst in.

Di gundekî de dibe ku penêrê bi kalîte bê hilberandin; lê heke zîncîra sar û veguhastin kêmûasî bin, berhem nikare bigihîje bazarên dûr. Xeratek dikare kelûpelên zexm çêbike; lê dikare di dîtina muşteriyan de zehmetiyê bikişîne. Hilberînerekî çandiniyê dikare berhemeke bi kalîte bigihîne; lê ji ber nebûna derfeta depokirinê di dema çilûpelkirinê de dibe ku neçar bimîne bi bihayekî kêm bifroşe.

Ji ber vê yekê hevkariyên hilberînê, di cihê kargehên ji hev qut de dikarin toreke aborî ya bi hev re girêdayî ava bikin.

Di vê torê de hilberîner, depo, tesîsên pakêtkirinê, kargehên veguhastinê, pointên firotinê û kooperatîfên xercdaran dikarin erken ku hevdu temam dikin bigirin ser xwe.

Rêbazên wekî kirîna hevpar, veguhastina komî û bazarkirina hevpar di mercên guncaw de dikarin lêçûnan kêm bikin. Lê her berhem hewcedarî heman rêbaza depokirin an veguhastinê nîn e. Ewlehiya xwarinê, xwezaya berhemê û hewcedariyên qanûnî divê berçav bin.

Di her qonaxa zîncîra hilberînê de erk, lêçûn û dahat divê bi cuda werin şopandin. Bi vî awayî tê fêmkirin ka kîjan çalaki çiqas nirx diafirîne.

22. JI HEVKARIYÊN PIÇÛK HEYA TOREKE HILBERÎNÊ YA HERÊMÎ

Hevkariyeke hilberînê dikare pêşî di pîvanek piçûk de dest pê bike. Piştî îspatkirina xebata xwe, dikare bi hevkariyên din re girêdanê ava bike.

Wekî mînak, atolyeyeke xeratîyê dikare bi ava-kerên xaniyan ên herêmî re bixebite. Kooperatîfeke çandiniyê dikare bi kargehekê re ku berhemên wê pakêt dike lihev bike. Hevkariyên depokirin û veguhastinê dikarin hewcedariyên gelek hilberîneran dabîn bikin.

Ev girêdan di paşerojê de dikarin toreke hilberînê ya herêmî ava bikin.

Armanca toreke herêmî ne avakirina heman kargehê di her cihî de ye. Çavkaniyên xwezayî, ezmûna pîşeyî, kapasîteya hilberînê û girêdanên bazarê yên her cihî cuda ne.

Herêmek dikare di xeratîyê de, herêmeke din di berhemên çandiniyê de, yekî din di ajaldariyê de an di beşên din ên pênasînê de bibe pispor. Tiştê girîng ev e ku ev pisporî nebe girêdayî berjewendiya kargehekê an kesekî tenê.

Torên hilberînê yên herêmî dikarin bi diyar kirina hewcedariyên hevpar ên hilberînerên herêmî veberhênanên guncaw plan bikin. Perwerde, depokirin, veguhastin, bazarkirin û xizmetên fînansmanê dikarin bi hev re werin rêxistinkirin.

Bi vî awayî kargehên piçûk, bi parastina serbixwebûna xwe dikarin bigihîjin bazareke berfirehtir.

23. PIŞTGIRIYA PÎŞEYÎ Û EWLEHIYA CIVAKÎ (SIGORTA)

Ne bes e ku hevkariyên hilberînê tenê bidestxistina qazancê armanc bikin. Parastina xebatkaran di rewşên wekî tenduristî, ewlehî, kalbûn, qezaya kar û windahiya dahata demkî de jî girîng e.

Ewlehiya civakî pêwîstî bi pêşvebirina mekanîzmayên parastina hevpar dide li hember rîskên ku mirov bi tenê nikarin beramberî wan bibin.

Rêxistinên piştgiriya pîşeyî dikarin hewcedariyên endamên xwe diyar bikin û mekanîzmayên piştgiriyê yên guncawî pergala ewlehiya civakî ya heyî ava bikin. Piştgiriya perwerdeyê, alîkariya lezgîn, piştgirî piştî qezaya kar û vegeryana bo pîşeyê di vê çarçoveyê de dikarin werin nirxandin.

Lê belê mekanîzmayên piştgiriya dilxwazî nabe ku werin şîrovekirin wekî cîgirê berpirsiyariyên ewlehiya civakî yên ku bi qanûnê mecbûrî ne.

Struktura hevkariyê nabe ku ji bo qelskirina mafên xebatkaran bê bikaranîn. Hevkariya di hilberînê de nayê wê watey ku dest ji ewlehiya civakî bê berdan.

Berdewam, divê pergalek bê pêşvebirin ku hem dahata mirovan a îro û hem jî ewlehiya wan a paşerojê biparêze.

24. QONAXÊN AVAKIRINA HEVKARIYA HILBERÎNÊ

Ji bo serkeftina hevkariyeke hilberînê ji ramana destpêkê heya sepandinê, ev gav dikarin werin şopandin:

 * Qonaxa Yekem: Diyarkirina Hewcedariyê. Kîjan berhem an xizmet dê bê hilberandin, kî hewcedarî vê berhemê ye û derfetên hilberîna herêmî çi ne, tên lêkolîn kirin.

 * Qonaxa Duyem: Diyarkirina Tevkariyan. Tevkariyên cih, tesîs, makîne, sermaye, ked, agahiya pîşeyî û organîzasyonê bi cuda tên lîstekirin.

 * Qonaxa Sêyem: Hesaba Lêçûnên Rastîn. Veberhênanên destpêkê, lêçûnên rêkûpêk, hewcedariya kergoyê, lêçûnên firotinê û rîskên muhtemal tên hesabkirin.

 * Qonaxa Çarê: Hilbijartina Şirîkan û Diyarkirina Erkan. Jêhatîbûn, tevkarî, desthilat û berpirsiyariya her şirîkî bi zelalî tên pênasekirin.

 * Qonaxa Pêncê: Avakirina Struktura Qanûnî. Struktura şirketa guncaw an kooperatîfê li gorî xwezaya kargehê tê diyar kirin. Hevpeyman, destûr, tomar û hewcedariyên din ên qanûnî tên temamkirin.

 * Qonaxa Şeşê: Plana Fînansmanê. Çavkaniyên pêwîst tên diyar kirin. Tê eşkerekirin ka fînansman dê bi rêya deyn, hevkarî, peydakirina mal an bi têkiliyeke din a qanûnî bê daxistin.

 * Qonaxa Heftê: Destpêkirina Hilberîn û Firotinê. Pêşî di pîvaneke rastîn de dest bi hilberînê tê kirin. Kalîteya berhemê, lêçûn, firotin û bersivên muhtemalan tên şopandin.

 * Qonaxa Hêştê: Kontrol û Pêşvebirina Rêkûpêk. Raporên darayî tên amadekirin, armancên hilberînê tên nirxandin û dema hewcedarî hebe plana kar tê nûvekirin.

Ev qonax mezinbûna her kargehê bi heman lezê garantî nakin. Lê plankirin û zelalî alîkariya kêmkirina şaşiyên berçav dikin.

25. PÎVANA SERKEFTINÊ NE TENÊ QAZANC A ABORÎ YE

Serkeftina hevkariyeke hilberînê tenê bi sêrkirina mîqdara qazancê di dawiya demê de nikare bê nirxandin.

Bê guman, divê dahatên kargehê lêçûnên wê bidin û kargeh berxwedêr be. Kargeheke ku berdewam zirarê dike dikare çavkaniyên şirîkan biqedîne û xebatkaran bixe rewşeke zehmet.

Tevî vê yekê, bandorên civakî yên hevkariya hilberînê jî divê werin nirxandin:

> Çiqas mirov dikarin bi awayekî rêkûpêk û ewle bixebitin? Çiqas mirov hînî pîşeyan dibin? Kîjan çavkaniyên rawestiyayî tevlî hilberînê dibin? Kergoyên herêmî bi çiqasî tên nirxandin? Kalîteya berheman û razîbûna muşteriyan çawa pêş ve diçe? Kargeh çavkaniyên derdorê diparêze? Şirîk dikarin hesab an lêkolîn bikin? Mafên xebatkaran di bin ewlehiyê de ne?

> 

Ev pirs alîkariya nirxandina ne tenê dahata kurtedemî, kapasîteya demdirêj a kargehê dikin.

Îdîaya peydakirina faydeya civakî nayê wê watey ku dest ji dîsîplîna darayî bê berdan. Di heman demê de armanca bidestxistina qazancê jî paşguhkirina mafên xebatkaran an parastina derdorê mafdar nake.

Hilberîna berxwedêr hewcedarî destgirtina berdewamiya aborî û berpirsiyariya mirovî û civakî bi hev re dide.

26. RÊGEZÊN BINGEHÎN JI BO PARASTINA PERGALÊ

Ji bo ku hevkariyên hilberînê bigihîjin struktureke pêbawer, divê ev rêgez wekî bingeh werin girtin:

 * Eşkerebûn: Xwezaya her tevkariyê û berdêla wê divê di hevpeymanê de bê nîşandan.

 * Jêhatîbûn: Erk divê bidin destê kesên ku xwedî agahî û jêhatiya pêwîst in.

 * Berpirsiyarî: Her şirîk divê ji encamên erka xwe di çarçoveya hevpeyman û qanûnê de berpirsiyar be.

 * Zelalî: Tomarên dahat, lêçûn, deyn, wergirtî û stokê divê bi rêkûpêk werin girtin.

 * Beşdarbûn: Mercên beşdarbûna şirîkan di pêvajoyên biryardanê de divê bên diyar kirin.

 * Guncawiya Qanûnî: Fînansman, jiyana xebatê, bac, ewlehiya civakî û çalakiyên kooperatîfê divê li gorî qanûnên heyî rêve biçin.

 * Zanîna Rîskê: Nabe ku bê îdîakirin ku ti veberhênan dê qazanceke teqez dabîn bike.

 * Karameta Mirovî: Cudahiyên dereceya pîşeyî an tevkariya aborî nabe ku werin şîrovekirin wekî cudahiya nirxa bingehîn a mirovan.

 * Ewlehiya Civakî: Modela hevkariyê nabe ku mafên qanûnî yên xebatkaran ji holê rake.

  Berxwedêrî: Hilberîn divê bi berçavwergirtina kapasîteya çavkaniyên xwezayî û hewcedariyên nifşên paşerojê bê plan kirin.

Ev rêgez ne tenê di dema avakirinê de, di hemû dema xebatê de divê werin sepandin.

27. ENCAM: BÎNANABAHEV A SERMAYEYÊ, KEDÊ Û HILBERÎNÊ

Hêza aborî ya civakê ne tenê bi mîqdara pereyê ku di dest de heye tê pîvandin. Rêbaza bikaranîna erd, nirxandina agahiya pîşeyî, xebitandina amûrên hilberînê û pêşvebirina derfetên xebatê yên mirovan jî hêmanên bingehîn ên hêza aborî ne.

Erda ku nayê bikaranîn, tesîsa rawestiyayî, makîneya girtî, ustayê bêkar û ciwanê ku dixwaze tevlî hilberînê bibe perçeyên heman wêneya aborî ne. Dema ku ev perçe ji hev qut bimînin, kapasîteya hilberînê ya civakê sînordar dibe. Lê dema ku werin ba hev, derfet ji bo avakirina kargehên nû, pêşveçûna pîşeyan û xurtbûna hilberîna herêmî derdikeve holê.

Piştgiriya pîşeyî armanc dike ku vê derfetê bi rêya hevkariyan binirxîne.

Xwediyê cih, xwediyê tesîsê, sermayedar, kedkar û kesê ku agahiyê peyda dike; dikarin di struktureke ku tevkarî, maf û berpirsiyariyên wan bi zelalî hatine diyarkirin de werin ba hev.

Amûrên wekî kredîya kar, kredîya kargehê û fînansmana materyalê dikarin li gorî hewcedariyên rastîn ên hilberînê werin rêxistinkirin. Nêzîkatiya fînansmana bê faîz nabe ku tenê bi guherîna navî be, divê li ser xwezaya rastîn a kar, zelaliya hevpeymanê û parastina mafên aliyan be.

Kooperatîf di peydakirina hewcedariyên hevpar de; rêxistinên piştgiriya pîşeyî di pêvajoyên perwerde û jêhatîbûnê de; kargehên hilberînê jî di derxistina mal û xizmetan de dikarin erkan bigirin ser xwe.

Ji bo serkeftina vê strukturê hesaba lêçûnên rastîn, hevpeymanên zexm, muhasebeya zelal, fînansmana guncaw û kontrola bi bandor merc in. Ti model hemû rîskan ji holê rake. Lê rêgezên rast alîkarî dikin ku çavkaniyên hevpar bi karêrhatîtir werin bikaranîn û mirovên ku dixwazin tevlî hilberînê bibin li ser zemînekî xurtir werin ba hev.

Armanca hilberînê ne tenê çêkirina malan e; nirxandina keda mirovî, pêşvebirina agahiya wî ya pîşeyî, tevgerkirina çavkaniyan û zêdekirina berxwedêriya aborî ya civakê ye.

Paşeroja mirovê ku dixebite nabe ku tenê girêdayî roja maasê ya paşîn bimîne. Kesê keda xwe deyne holê, di bin mercên guncaw û zelal de divê karibe tevlî pêşveçûna hilberînê, rêveberiya hevkariyê û parvekirina nirxa wergirtî jî bibe.

Çünkü hevkariya hilberînê di cihê çaverêkirina sermayeyeke heman mîqdar ji her kesî, armanc dike ku derfetên cuda yên di destê her kesî de nas bike û van derfetan ber bi armanceke hevpar a hilberînê ve bîne ba hev.

Ramana bingehîn a vê nêzîkatiyê ev e:

 Dema erda rawestiyayî, keda vala û sermayeya piçûk werin ba hev; dema ku bi agahiya pîşeyî, rêveberiya hevpar û fînansmana pêbawer bêne piştgirîkirin, rêyên nû ji bo serbixwebûna civakî û armanca karkerî/bêkariya giştî dikarin vebin.

Ev ne encameke bixweber e; xebateke demdirêj e ku hewcedarî ked, plan, qanûn, berpirsiyarî û piştgiriyê dide.

Erka piştgiriya pîşeyî jî tam di vir de dest pê dike: Dîtina mirovan ne tenê wek kesên ku li kar digerin, naskirina agahî, ked û derfetên wan ên tevlîbûna di hilberînê de; bînanabahev a van derfetan di nav hevkariyan de û ewlekarîkirina mafên ku hilberîn tîne holê.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa