ARTÊŞA NETEWEYÎ
# BEŞA YANZDEHEM
### TÊKILIYA ARTÊŞA NETEWEYÎ BI DEMOKRASIYÊ, DADWERIYÊ Û MAFÊN MIROVAN RE DI PERGALA AŞTIYÊ DE
1\. Pêşgotin: Hêz bê qanûn dibe xeter
Di dîroka civakan de, hêz dikare ji bo parastina gel bê bikaranîn, lê ger bê kontrol û bê berpirsiyarî bimîne, dikare bibe sedema zordarî û binpêkirina mafan.
Ji ber vê yekê, artêşa neteweyî divê di bin qanûnê de bixebite û erkê wê bi awayekî zelal were diyarkirin. Artêş ne xwediyê gel e; artêş saziyeke ku ji bo parastina gel û welat hatiye damezrandin e.
Di Pergala Aştiyê de, hêza leşkerî divê di xizmeta jiyan, azadî, ewlehî û mafên mirovan de be. Artêş divê ne li ser gel, lê di xizmeta gel de be.
Bingeha artêşa neteweyî ne tenê hêz e; bingeha wê qanûn, berpirsiyarî û pêbaweriya gel e.
### 2\. Artêş û Demokrasiya Sivîl
Demokrasî tê wê wateyê ku rêveberiya welat di çarçoveya qanûnê de, bi beşdariya gel û bi berpirsiyariya saziyên hilbijartî were birêvebirin.
Artêş dikare di warê parastinê de pispor be, lê biryarên siyasî yên giştî divê di bin desthilata sivîl a qanûnî de bên girtin.
Ji bo vê yekê:
* Rêveberiya leşkerî divê li gorî qanûnên welat tevbigere.
* Saziyên hilbijartî divê bikaribin siyaseta parastinê di çarçoveya maf û qanûnê de binirxînin.
* Artêş divê di nakokiyên partî û pêşbaziyên hilbijartinê de alîgirê aliyekî siyasî nebe.
* Endamên artêşê divê mafên bingehîn û mafên ku qanûn ji wan re nas dike biparêzin.
* Tu kes an kom divê hêza leşkerî ji bo desthilatdariya kesane bikar neyne.
Demokrasiya saxlem dixwaze ku her saziyek di sînorên erkê xwe de bimîne. Ev sînor hem ji gel re ewlehiyê peyda dike hem jî pêşî li bikaranîna neqanûnî ya hêzê digire.
### 3\. Qanûn Li Ser Hemû Kesî Ye
Di Pergala Aştiyê de, tu kes ji qanûnê bilindtir nîne. Ev prensîb ji bo rêveber, fermandar, endamê artêşê û hemû welatiyan derbasdar e.
Artêş divê:
* Biryarên qanûnî pêk bîne.
* Ji fermana neqanûnî re wekî berpirsiyariyekê neyê teslîmkirin.
* Binpêkirina mafên mirovan ragihîne û pêşî li wê bigire.
* Di çarçoveya qanûnê de berpirsiyariya kiryarên xwe hilgire.
* Li hemberî saziyên dadweriyê bersivdar be.
Fermandarî wateya desthilata bê sînor nîne. Fermandar divê hem ji bo biryarên xwe hem jî ji bo tevgerên di bin berpirsiyariya xwe de li gorî qanûnê bersivdar be.
Heke kesek sûcek bike, divê dosyaya wî li gorî delîl û rêbazên dadweriyê were nirxandin. Ne derewînkirina sûcan, ne jî veşartina wan dikare bibe bingehê edaletê.
### 4\. Dadweriya Serbixwe û Lêpirsîna Binpêkirinan
Dadweriya serbixwe yek ji bingehên civaka ewle ye. Heke kesek mafê xwe binpêkirî bibîne, divê bikaribe bê tirs serî li saziyên dadweriyê bide.
Di mijarên ku artêş tê de beşdar e de jî divê:
* Giliyên welatiyan bi awayekî cidî bên guhdarkirin.
* Lêpirsîn li ser bingeha delîl û rêzikên qanûnî were kirin.
* Kesên ku têne tawanbarkirin mafê parastina xwe hebin.
* Qurbaniyan mafê agahî, parastin û dadweriyê hebin.
* Tu kes ji ber paye, navdarî an desthilata xwe ji qanûnê rizgar nebe.
Dadweriya rast ne tenê ji bo cezakirina sûcdaran e; ew ji bo parastina mafên hemû kesan û vegerandina baweriya gel jî girîng e.
### 5\. Mafên Mirovan di Artêşa Neteweyî de
Endamên artêşê jî mirovin û mafên wan hene. Herwiha, ew di hemberî gel de berpirsiyariyên taybet hildigirin.
Divê mafên bingehîn ên wan bên parastin:
* Mafê jiyan û ewlehiyê.
* Mafê tenduristî û dermankirinê.
* Mafê rêzgirtina kesayetî û rûmeta mirovan.
* Parastina li hemberî îşkence û muameleya nemirovane.
* Mafê agahdarbûnê li ser maf û berpirsiyariyên xwe.
* Mafê gilîkirinê li hemberî binpêkirinên qanûnî.
* Mafê dadweriyeke adil û bêalî.
Di heman demê de, endamên artêşê divê mafên sivîlan biparêzin û ji bikaranîna neqanûnî ya hêzê dûr bisekinin.
Maf û berpirsiyarî du aliyên heman erkê ne. Parastina mafên endaman û parastina mafên gel divê bi hev re were pêşxistin.
### 6\. Artêş û Bêalîtiya Siyasî
Artêşa neteweyî divê ji bo hemû gel tevbigere, ne tenê ji bo alîgirên partî, kom an kesayetiyekê.
Bêalîtiya siyasî tê wê wateyê ku saziya leşkerî nikare hêza xwe ji bo pêşxistina berjewendiyeke partî an serdestkirina aliyekî siyasî bikar bîne.
Ji bo vê yekê:
* Artêş divê di hilbijartinan de bandora neqanûnî çêneke.
* Divê welatiyan ji ber raya wan a siyasî necezîre.
* Divê amûr û çavkaniyên leşkerî ji bo berjewendiyên taybet neyên bikaranîn.
* Divê rêzikên qanûnî yên li ser tevgera siyasî ya endaman bên rêzgirtin.
* Divê her welatî bê cudakariyê mafê parastinê hebe.
Bêalîtiya siyasî pêbaweriya gel xurt dike û artêşê ji nakokiyên partî re dûr digire.
### 7\. Rêzgirtina Ziman, Çand û Kesayetiya Gel
Di welatekî ku gelek komên zimanî, çandî û civakî tê de dijîn, artêşa neteweyî divê rêzê li hemû kesan bigire.
Ziman û çand ne sedema cudakariyê ne. Her kes divê di çarçoveya qanûnê de, bê ku ji ber ziman, bawerî, eslê civakî an nasnameya xwe were cudakirin, xizmeta giştî û parastina qanûnî bistîne.
Di vê çarçoveyê de:
* Perwerdeya endaman divê li ser rêzgirtina cihêrengiya civakî were avakirin.
* Cudakariya li ser bingeha nasnameyê divê were astengkirin.
* Pêwendiya bi gel re divê bi zimanekî ku gel fam dike bê hêsankirin, li gorî derfet û qanûnê.
* Çand û dîroka komên cihêreng divê bi rêz bên naskirin.
* Parastina mafên kesan divê ji nasnameya wan serbixwe be.
Artêşa ku cihêrengiya gel nas dike, dikare pêwendiyeke rasttir û baweriyeke xurtir bi civakê re ava bike.
### 8\. Kontrola Sivîl û Şefafiya Berpirsiyar
Kontrola sivîl tê wê wateyê ku artêş di çarçoveya qanûnê de li hemberî saziyên sivîl ên berpirsiyar bersivdar be.
Ev kontrol divê bi rêbazên qanûnî, saziyên dadweriyê, kontrola budgeyê û mekanîzmayên şikayetê were pêkanîn.
Şefafî divê bi awayekî berpirsiyar were pêşxistin. Hin agahiyên taybet ên ewlehiyê dikarin ji bo demekê bên parastin, lê ev yek divê li gorî qanûnê be û nikare bibe bahane ji bo veşartina sûc, gendelî an binpêkirina mafan.
Gel divê bikaribe di çarçoveya qanûnê de bizane:
* Kî ji bo çi berpirsiyar e?
* Kî budgeyê kontrol dike?
* Giliyên welatiyan li ku tên şopandin?
* Binpêkirinên gengaz çawa tên lêkolînkirin?
* Çawa dikare pêşî li sûistifade û gendeliyê were girtin?
Kontrola rast artêşê qels nake; ew pêbaweriya wê xurt dike.
### 9\. Pêşîlêgirtina Gendelî û Sûistifade ya Hêzê
Gendelî û sûistifade dikarin çavkaniyên giştî xerab bikin, kalîteya parastinê kêm bikin û baweriya gel têk bibin.
Ji bo pêşîlêgirtina wan divê:
* Kirîn û peyman li gorî rêzikên qanûnî bên kirin.
* Çavkaniyên giştî bên kontrolkirin.
* Berjewendiyên taybet ên rêveberan bên ragihandin û birêvebirin.
* Giliyên gendeliyê bi ewlehî bên pêşkêşkirin.
* Kesên ku sûistifade dikin li gorî delîl û qanûnê bersivdar bin.
* Kesên ku binpêkirinan ragihînin, di çarçoveya qanûnê de ji desthilatdariya tolhildanê bên parastin.
Pêşîlêgirtina gendeliyê bi gotinên xweş pêk nayê. Ew hewceyî rêzikên zelal, kontrola serbixwe û dadweriya adil e.
### 10\. Artêş, Aştî û Baweriya Gel
Baweriya gel bi gotinan nayê bidestxistin; ew bi tevgerên rastîn tê avakirin.
Gel dema ku dibîne artêş mafên wî diparêze, ji sivîlan re rêz digire, li gorî qanûnê tevdigere û li hemberî sûistifade bersivdar e, dikare pêbaweriya xwe bi wê re zêde bike.
Ji bo vê yekê, divê artêş:
* Di dema krîz û karesatan de alîkariya gel bike.
* Ji zordariya bêqanûn dûr bisekine.
* Di hemû rewşan de rûmeta mirovan biparêze.
* Bi saziyên sivîl re bi awayekî qanûnî hevkariyê bike.
* Ji bo xeletiyan bersivdar be û ji wan fêr bibe.
Aştî ne tenê rewşa ku şer tê de tune ye; aştî rewşek e ku tê de maf, edalet, ewlehî û pêbaweriya civakê tên parastin.
### 11\. Encama Beşê: Artêş Divê Di Bin Qanûnê de Be
Di Pergala Aştiyê de, artêşa neteweyî saziyeke parastinê ye, ne saziyeke ku dikare li ser gel serweriyê bike.
Demokrasî sînorên desthilatê diyar dike. Dadwerî mafan diparêze. Qanûn berpirsiyariyê zelal dike. Şefafî pêbaweriyê xurt dike. Mafên mirovan jî nirxê ku divê hemû saziyan rêzê lê bigirin destnîşan dikin.
Hêza artêşê divê bi qasî ku gel ewle dike were nirxandin, ne bi qasî ku gel ji wê bitirse.
Artêşa neteweyî ya rastîn artêşeke ku gel diparêze, qanûnê nas dike, mafên mirovan biparêze û desthilata xwe ji bo berjewendiya taybet bikar nayîne.
Ev bingeha artêşeke profesyonel û berpirsiyar e di Pergala Aştiyê de.