YEKÎTEYA SED KOOPERATÎFAN
BEŞA DEHEM A BINGEHÎ: PARVEKIRINA DAHATÊ, BIHAKIRIN, HESABÊ LÊÇÛNÊ Û PERGALA QEZENCA HEVPAR
Beramberiya Kedê, Lêçûna Hilberînê, Xerendên Hevpar û Parvekirina Aborî di Sîstema Aştîyê de
Nivîskar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa
* ARMANCA BEŞÊ
Di sîstema aborî ya Yekîteya Sed Kooperatîfan de tenê hilberînkirin ne bes e. Pêwîst e ku lêçûna hilberînê bi awayê rast bête hesibandin, nirxê rasteqîn ê berheman bête diyarkirin û dahata ku bi dest ketiye bi awayekî adil, şefaf û domdar bête nirxandin.
Serkeftina kooperatîfekê ne tenê bi qasî ku çiqas firotin kiriye tê pîvan; ew bi wê yekê tê pîvan ku mirovên beşdarî hilberînê bûne mafê keda xwe digirin, xerendên hevpar tên dabînkirin û kapasîteya hilberînê ya pêşerojê tê parastin.
Ji ber vê yekê, pergala parvekirina dahatê divê dispêre pênc bingehên sereke:
* Parastina beramberiya kedê.
* Hesibandina rast a lêçûnên hilberînê.
* Diyarkirina beramberiya sermiyan û tevkariyên din bi peymanê.
* Fînansekirina xizmetên hevpar bi rengekî domdar.
* Avakirina çavkaniyên veberhênan û piştgiriyê ji bo hilberîna pêşerojê.
Prensîba bingehîn: Dahata ku ji hilberînê tê bi dest xistin, tevkarî û berpirsiyarî bi awayekî eşkere tên hesibandin û parvekirin.
* CÛDAKIRINA DAHAT, CÎRO, LÊÇÛN Û QEZENCÊ
Pêşî divê çar têgeh ji hev werin veqetandin.
Cîro: Tevahiya mîqdara firotinê ye ku ji firotina berhem û xizmetan tê bi dest xistin.
Lêçûn (Maliyet): Xerendên hilberîn û xebatê ne ku ji bo derketina holê ya berhem an xizmetê tên kirin.
Encamê çalakiyê: Zêdekirin an kêmbûna çalakiyê ye ku piştî derxistina xerendên têkildar ji dahatan derdikeve holê.
Qezenca ku tê parvekirin: Piştgirtina bac, berpirsiyariyên qanûnî, zerarên serdemên berê û tezmînatên pêwîst, mîqdara ku li gorî qanûn û peymana bingehîn parvekirina wê pêkan e.
Weke nimûne ku kooperatîfek di mehekê de 1.000.000 TL firotinê bike, ev nayê wateyê ku Wê 1.000.000 TL qezenc kiriye.
Ji vê mîqdarê divê kereste (hammadde), heqdest, enerjî, kirê, veguhistin, parastin, bac û xerendên din werin daxistin.
* LÊÇÛNA HILBERÎNÊ ÇAWAN TÊ HESIBANDIN?
Divê ji bo her berhem an xizmetê hesabekî lêçûnê yê cuda bête avakirin.
Di hesabê lêçûnê de ev babetên jêrîn cîh digirin:
* Kereste û malzemeyên xav.
* Ked û heqdestên ku di hilberînê de tên bikaranîn.
* Enerjî û av.
* Bikaranîna makîne û amûran.
* Parastin û nûjenkirin.
* Depokirin.
* Pakêtikirin.
* Veguhistin û lojîstîk.
* Xerendên xebatê.
* Bac û berpirsiyariyên qanûnî.
* Windahiyên hilberînê û fîre.
Dema ku hesabê lêçûnê tê çêkirin divê bal bête kişandin ku xerendek du caran neyê nivîsandin.
Her wiha karên ku endam bi keda xwe ya kesane dikin divê wekî bêheq neyên qebûlkirin; li gorî statûya xwe ya hiqûqî divê werin tomarkirin.
* BERAMBERIYA KEDÊ
Di Yekîteya Sed Kooperatîfan de ked yek ji hêmanên bingehîn ên sîstema aborî ye.
Lê belê divê neyê qebûlkirin ku her kedek di heman nirxî de ye.
Di nirxandina kedê de çar pîvanên bingehîn dikarin bên bikaranîn:
Perwerdehî: Asta perwerde û hînbûnê.
Jêhatîbûn: Rêjeya pisporî û ustalîya pîşeyî.
Jîrbûn: Jêhatiniya jêhatîbûn, hilberînê û çareserkirina pirsgirêkan.
Qidem: Ezmûn û kıdema pîşeyî.
Li kêleka van divê zehmetiya kar, berpirsiyarî, xetere, şertên xebatê û biryarên heqdestê yên derbasdar jî bên berçavgirtin.
Xebateke saetekê, dikare di pergalê de wekî yekîneyeke demê ya hevpar bête tomarkirin. Ev nayê wateyê ku heqdestê saetê yê her pîşeyî yek e.
Yek Seet, di tomarkirina kedê de pîvana dema hevpar e; tenê bixwe diyarçêkera heqdest û nirxê aborî nîne.
* BERAMBERIYA SERMIYAN Û AMÛRÊN HILBERÎNÊ
Ji bo hilberînê ne tenê ked, her wiha sermiyan û amûrên hilberînê jî pêwîst in.
Endamek an kooperatîf dikare van tevkariyan bide projeyê:
* Sermiyana dravî.
* Makîne û amûr.
* Kereste (hammadde).
* Mafê bikaranîna erazî an tesîsan.
* Zanîna teknîkî.
* Binasaziya hilberînê.
Beramberiya van tevkariyan divê ji pêşve bête diyarkirin.
Tevkariya sermiyanê û tevkariya kedê divê ji hev cuda werin hesibandin.
Xwedîbûna makîneyê bixwe bi serê xwe nayê wateyê ku xwedîbûna tevahiya qezenca hilberînê ye. Mûlkiyeta makîneyê, maweya bikaranînê, para xisarê, xerendê parastinê û bihayê bikaranînê divê di peymanê de bên eşkerekirin.
Di veberhênanên hevpar de parvekirina qezenc û zerarê li gorî peymana ku aliyan qebûl kiriye û qanûnên têkildar tê diyarkirin.
* XERENDÊN XIZMETA HEVPAR
25 Xizmetên Giştî yên Yekîteya Sed Kooperatîfan, binasaziya hevpar ava dikin ku hemû kooperatîf dikarin jê sûd werbigirin.
Ji bo ku ev xizmet werin domandin divê budçeyeke hevpar bête avakirin.
Di nav xerendên hevpar de:
* Karên evrak û tomarkirinê.
* Têkilî û binasaziya dîjîtal.
* Kordînasyona veguhistinê.
* Perwerde û lêkolîn.
* Kontrol û çavdêrî.
* Pergala qase û tomarên darayî.
* Rêvebirina ambar û envanterê.
* Planlakirin û parastin.
* Ewlehî.
* Piştgiriya tenduristî û ewlehiya kar.
dikarin cîh bigirin.
Xerendên xizmeta hevpar dikarin bi berçavgirtina mezinahiya kooperatîfan, mîqdara sûdwergirtinê, biryarên hevpar û hêza dravdanê bên diyarkirin.
Di parvekirina xerendan de ne mecbûrî ye ku her dem serî li serê wekhev bête dan. Tevkariya sabît, tevkariya li gorî bikaranîna serê xwe an sîstemên tevlîhev ku pîvanên cuda dikin yek dikarin bên bikaranîn.
* QONAXÊN PARVEKIRINA DAHATÊ
Dahata projeyeke hilberînê bi rêzika jêrîn tê nirxandin:
* Dahata firotinê tê tomarkirin.
* Vegerandin, îskonto û rastkirinên firotinê tên hesibandin.
* Kereste û xerendên hilberînê tên diyarkirin.
* Heqdest û beramberiyên kedê tên dravdan.
* Bac û berpirsiyariyên din ên qanûnî tên dabînkirin.
* Xerendên xebat û xizmeta hevpar tên veqetandin.
* Deyn û berpirsiyariyên peymanî tên dabînkirin.
* Parastina pêwîst, nûjenkirin û tezmînatên xetereyê tên veqetandin.
* Çavkaniyên veberhênan û geşbûnê tên avakirin.
* Qezenca ku tê parvekirin a mayî, li gorî biryara organên desthilatdar û qanûnê tê nirxandin.
Ev rêzî, li gorî rewşa darayî û berpirsiyariyên hiqûqî yên kooperatîfê divê bibe planeke jimêryarî ya hûrgilî.
* HESABÊ DAHAT Û XERENDÊ YÊ NIMÛNE
Werin em texmîn bikin ku firotina meha kooperatîfeke hilberînê 1.000.000 TL ye.
Tabloya jêrîn tenê ji bo nîşandana rêbaza hesibandinê ya sîstemê hatiye amadekirin.
Babetê hesabê| Mîqdar
Tevahiya dahata firotinê| 1.000.000 TL
Kereste û malzemeyên xav| 300.000 TL
Xerendên ked û heqdestan| 250.000 TL
Xerendên enerjî û xebatê| 70.000 TL
Xerendên parastin û makîneyan| 30.000 TL
Depokirin û lojîstîk| 50.000 TL
Xerendên din| 50.000 TL
Mîqdara nimûne ya ku ji bo bac û berpirsiyariyên qanûnî yên din hatiye veqetandin| 50.000 TL
Zêdehiya serdemê ya nimûne| 200.000 TL
Di vê nimûneyê de 200.000 TL ne dravê wisa ye ku bixweber dê di nav endaman de bête parvekirin.
Pêşî divê zerarên serdemên berê, deyn eger hebin, tezmînatên qanûnî, pêdiviyên veberhênanê û hikûmên di peymana bingehîn de bên nirxandin.
* NIRXANDINA QEZENCÊ
Ji bo qezenca ku tê parvekirin pênc warên bikaranînê yên cuda dikarin bên fikirîn:
Warê ewil: Geşkirina hilberînê
Ji bo makîne, amûr, tesîsên nû û kapasîteya hilberînê çavkanî tê veqetandin.
Warê duyem: Xizmetên hevpar
Ji bo ku 25 Xizmetên Giştî werin domandin budçeya pêwîst tê avakirin.
Warê sêyem: Piştgirî û tezmînata xetereyê
Ji bo windahiya hilberînê, karesat, xerendên ne li bendê û zehmetiyên aborî yên demkî ji aliyê qanûnî û darayî ve tezmînatên guncaw tên avakirin.
Warê çarem: Perwerde û lêkolîn
Geşbûna pîşeyî ya endaman, teknîkên hilberînê yên nû û veberhênanên teknolojiyê tên piştgirîkirin.
Warê pêncem: Parvekirina li ser endaman
Di çarçoveya qanûn, peymana bingehîn û biryarên civîna giştî de qezenca ku parvekirina wê pêkan e, li gorî usûla diyarkirî li endaman tê belavkirin.
Rêjeyên ku dê ji van waran re bên veqetandin divê ji bo hemû kooperatîfan ji pêşve nebin sabît. Li gorî qada hilberînê, pêdiviya veberhênanê, avahiya darayî û şertên hiqûqî divê bên diyarkirin.
* PERGALA BIHAKIRINÊ
Pergala bihakirinê ya kooperatîfan divê dispêre esasê lêçûna rasteqîn û hilberîna domdar.
Dema ku biha tê diyarkirin ev babet tên nirxandin:
* Lêçûna hilberînê.
* Kalîteya berhemê.
* Karkerî û jêhatiniya pîşeyî.
* Depokirin û veguhistin.
* Şertên bazarê.
* Pêdivî û daxwaza berhemê.
* Bac û berpirsiyariyên qanûnî.
* Domdariya kargehê.
Di Bazarên Gel de biha divê ji aliyê endaman ve fêmbar û ji kontrolê re vekirî bin.
Armanc ew e ku bêyî ku keda hilberîner bêqîmet bibe, berhem bi bihayê guncaw bête pêşkêşkirina xerckar.
* HESABÊ DAHATÊ DI ÇAR MODELÊN BAZIRGANIYÊ DE
A. Modela esnaf
Esnaf berhemî dikire an li gorî peymanê peyda dike û ji firotina wê qezenca bazirganî bi dest dixe.
Mûlkiyeta berhemê, biha û berpirsiyariya dravdanê bi eşkereyî tên diyarkirin.
B. Modela konsinye
Mûlkiyeta berhemê heta ku firotin pêk tê di destê hilberîner de dimîne. Market navbeynkariyê ji firotinê re dike û komîsyon an xerendê xizmetê werdigire ku di peymanê de hatiye diyarkirin.
Vegera berhemên ku nehatine firotin, xerabûn û berpirsiyariya xisarê divê di peymanê de bên eşkerekirin.
C. Modela mal-bi-mal
Du alî, li hemberî hev guhertina berhem an xizmetê dikin.
Mîqdar, kalîte, radestkirin û rêbaza nirxandina berhemên ku hatine guhertin tên diyarkirin. Eger pêwîst bike ferqa nirxê ya di navberê de her wiha tê hesibandin.
D. Modela siparişê
Siparîşa xerckar tê wergirtin. Hilberîn an peydakirin li gorî wê tê planlakirin.
Pêş-siparîş, diyarkirina mîqdara hilberînê û kêmkirina xetereya stokê dabîn dike.
Di van her çê modelan de ham tomarên dahat, xerend, mûlkiyet û berpirsiyariyê divê cuda werin girtin.
QREDI VEBERHÊNAN Û HILBERÎNA HEVPAR
Yekîte dikare ji bo pêdiviyên hevpar ên kooperatîfan avakirina fonên veberhênanê binirxîne.
Ev çavkanî:
* Avakirina depoya hevpar.
* Çêkirina tesîsa hewaya sar.
* Kirîna makîneyên hevpar.
* Veftina Bazarên Gel.
* Avakirina kargehên hilberînê.
* Geşkirina pergala dîjîtal.
* Avakirina navendên perwerde û lêkolînê.
ji bo amancên wekî van dikarin bên bikaranîn.
Di belgeyên avakirinê de divê bête diyar kirin ku fon ji aliyê kê ve tê birêvebirin, bi kîjan biryarê tê bikaranîn, kî dê kontrol bike û xisare çawa tên dabînkirin.
* FÎNANSMANA BÊFAÎZ Û RÊBAZÊN HEVPARIYÊ
Di nêzîkatiya aborî ya Sîstema Aştîyê de rêbazên fînansemana ku hilberînê piştgirî dikin, barê deyn di bin kontrolê de digirin û dispêrin hevparîyê girîng in.
Rêbazên ku dikarin bên nirxandin:
* Hevparîya ku dispêre parvekirina qezenc û zerarê.
* Hevparîya makîne û amûran.
* Fînansekirina li hemberî berhem an malî.
* Peymanên hilberînê.
* Pêş-siparîş û fînansemana siparişê.
* Tevkariya veberhênana hevpar.
* Senedên hilberînê ku çarçoveya wan a qanûnî hatiye avakirin.
* Guhertina berhem û xizmetan a di navbera kooperatîfan de.
Her yek ji van rêbazan divê li gorî şertên xwe yên hiqûqî û darayî bên sererastkirin. Navdarkirina wan wekî bêfaiz bixwe bi serê xwe nîşan nade ku kar li gorî hiqûqê ye. Bi taybetî karên ku xwedî nîşana kredî, dravdan, veberhênan û kaxezên qîmetê ne divê biçin ber nirxandina pisporan.
* ŞEFAFIYETA DARAYÎ Û KONTROL
Endam divê karibin rewşa darayî ya kooperatîfên xwe fêm bikin.
Ji bo vê amancê:
* Rapora dahat-xerend a rêkûpêk tê amadekirin.
* Li ser bingeha berhem û xizmetan hesabên lêçûnê tên girtin.
* Veberhênanên hevpar cuda tên şopandin.
* Deyn û alacak tên tomarkirin.
* Biryarên organên desthilatdar tên belgekirin.
* Şertên kontrola qanûnî û kontrola serbixwe tên bicîhanîn.
* Mafên agahdarkirinê yên endaman tên parastin.
Pergala dîjîtal divê di çarçoveya desthilatên endaman de derfetê bide ku agahdariyên darayî werin lêkolînkirin.
Şefafî, ne tenê weşandina jimaran e. Di heman demê de ravekirina awayê ku jimare çawa hatine hesibandin e.
* ENCAMÊ BINGEHÎ YÊN BEŞÊ
Armanca parvekirina aborî ya di Yekîteya Sed KooperatÎfan de ew e ku nirxa ku ji hilberînê tê bi dest xistin bêyî ku winda bibe û derkeve derveyî tomarê bête nirxandin.
Beramberiya kedê, tevkariya sermiyanê, lêçûna hilberînê, xerendên xizmeta hevpar û çavkaniyên veberhênanê divê ji hev werin veqetandin.
Tu cureya tevkariyê divê mafê ya din ji holê nede.
Hêza aborî ya kooperatîfan bi nîzamekî parvekirinê mezin dibe ku mafên endaman diparêze û hilberîna pêşerojê dixe bin ewlehiyê.
Qezenca rasteqîn, ne tenê dravê ku ji firotina îroyîn tê bi dest xistin e. Qezenca rasteqîn; dîtina beramberiya kedê, geşbûna kapasîteya hilberînê, domandina xizmetên hevpar û xurtbûna serbixwebûna aborî ya civakê ye.
Hilberîn + Ked + Lêçûna Şefaf + Xizmeta Hevpar + Veberhênan = Piştgiriya Aborî ya Domdar