BEŞA 4: ALTERNATÎFA TEORÎK Û STRUKTURAL – MODELA BIRYARDANÊ YA PIRRENGÎ Û SÎSTEMA DUALÎ

4.1. Bingeha Teorîk: Ji Tiranîya Piraniyê ber bi Adalet û Rizamendiyê

Têkçûna demokrasiya piranîparêz me neçar dike ku em vegerin ser bingehek teorîk û hiqûqî ya nû. Modela biryardanê ya pirrengî ji nû ve pênasekirina têgeha "desthilat" û "rewayî" ye. Di vî çarçoveyî de, biryardan ne pêvajoyeke tepeserker e ku tê de hejmar serdestiyê ava dikin; beravajî wê, pêvajoyeke keşfkirina edaletê û avakirina rizamendiyê ye.

Dahûrîna Prensîba Rizamendiyê (Konsensus): Biryareke ku bi beşdariya hemû aliyan û bi rizamendiya wan nehatibe girtin, di hundirê xwe de toxmên neheqiyê hildigire. Rizamendî ne bi zorê qebûlkirina fikra piraniyê ye, lê peydakirina hevsengiyeke wisa ye ku tu alî xwe mexdur û paşguhkirî nehesibîne.

 Têkiliya Fıtrat û Hiqûqa Xiroşkî: Sîstema biryardanê divê li ser pîvanên fıtrata mirovî û hiqûqa xiroşkî bê avakirin. Biryarek tenê ji ber ku ji aliyê meclîsekê an jî komikeke mirovan ve hat pejirandin nabe "rast". Rastî û edalet ji hejmaran serbixwe ne; ji ber vê yekê divê pîvanên gerdûnî yên maf û exlaqê bibin sînor û çarçoveya hemû mekanîzmayên biryardanê.

4.2. Mantaqa Sîstema Dualî (Binary System) di Biryardanê de

Di xebata me de, ji bo ku biryar nebin amûrê şaşî û berjewendiyên partîzanî, Sîstema Dualî mîna fîltreyeke zagonî û pîvanekî zanistî tê bikaranîn. Mantaqa sîstema dualî biryaran naxe nav qalibekî yekgirtî û rûberî; di şûna wê de, her biryarê li ser bingeha pîvanên objektîf û sirûsta wê pênase dike.

  Cudahiya di navbera Qada Giştî û Qada Kesane de: Sîstema dualî berê her tiştî biryaran li ser xeta "Qada Kesane" û "Qada Giştî" dabeş dike. Biryarên ku rasterast bi jiyana kesane, bawerî, milkiyet û azadiya bingehîn a kes re girêdayî ne, bi tu awayî nikarin bibin mijara oylamaya piraniyê.

  Asta Bandorê û Dabeşkirina Sînoran: Biryar di astên cuda de (kesane, malbatî, tax, bucak, herêm û giştî) têne kategorîze kirin. Biryara ku tenê bandorê li taxekê dike, nikare ji aliyê navendê an ji aliyê taxeke din ve bê girtin. Ev mantaqa dualî rê li ber destwerdanên bêwext û zordariya navendî digire.

4.3. Nexşeya Rêyê ya 24 Cureyên Biryardanê

Di şûna ku hemû mijarên civakî, aborî, hiqûqî û îdarî bi yek rêbazê (oylamaye piranîparêz) bêne çareserkirin, modela me 24 cureyên biryardanê yên taybet diafirîne. Ev dabeşkirin rê li ber şaşiyên sîstemîk digire û kargêriyê dike xwedî nermî û aramiya bilind:

 Biryarên Fıtrî / Mafên Bingehîn: Mafên jiyanê, baweriyê, azadiyê û milkiyetê yên ku qet nikarin bibin mijara oylamayê.

 Biryarên Teknîkî û Zanistî: Biryarên ku tenê li ser bingeha daneyên zanistî û pisporiyê (zanist, tib, endezyarî) têne girtin, ne bi dengên girseyan.

  Biryarên Îstîşareyî (Şûrâ): Maseyên muzakereyê yên ku encama wan li ser bingeha aqilê hevpar û muzakereyê amade dibe.

  Biryarên Rizamendiya Tam (Konsensûs): Mijarên bingehîn ên ku hewcedarî pejirandina %100 a beşdaran e.

 Biryarên Herêmî (Bucak / Nahiya): Biryarên ku tenê ji aliyê şêniyên wê herêmê ve û di derbarê ewlehiya wan a rojane de têne girtin.

  Biryarên Nûneratiyê yên bi Tewkîlê: Biryarên ku nûner tenê di çarçoveya desthilata ku ji aliyê civakê ve bi kaxez an jî peymanê hatiye dayîn (tewkîl) de dikarin bigirin.

 Biryarên Darayî û Burokratîk ên Taybet: Biryarên derbarê birêvebirina budceya herêmî de ku ji aliyê beşdarên rasterast ve têne venêran.

 Cureyên din ên biryardanê yên ku hûrgiliyên wan di pîvanên hiqûqî, hevsengiya îdarî, ewlehî û karûbarên civakî de hatine dabeşkirin

Ev çarçoveyeke berfereh nîşan dide ku biryardan ne lîstikeke hejmaran e, lê sîstemeke pulti-kultural, organîk û adil e.