CURREYÊN BIRYARAN 

Tahlîla Sosyolojîk, Hiqûqî û Rêxistinî ya Biryarên Kes, Wêlî, Nêner, Hakem û Wekîl

Pênase 

Yek ji pirsigirêkên bingehîn ên rêxistina civakî ew e ku îradeya hevpar dê bi çi rêbazî pêk bê û biryara ku hatiye girtin dê ji aliyê kîjan meqamî ve bê sepandin. Di pergala siyasî û rêxistinî ya modern de biryardan piranî li ser dengdan, nênêrî û rêzeya piraniyê tê destgirtin. Lêbelê girtina hemû biryaran bi heman rêbazî dibe sedem ku pirsên bi siruştên cuda dakevin astek tenê ya mekanîzmaya biryardanê. Ne mecbûrî ye ku biryara kesekî ya li ser mafê xwe û biryara ji bo parastina mafê kesekî din; nakokiyeke ku pisporiyê dixwaze û polîtîkayeke ku divê hevpar bi hev re diyar bikin bi heman rêbazî bînin ser biryarê.

Ev meqale, ji şêweyên biryarên keskînî û nênêrênî; biryarên kes, wêlî, nêner, hakem û wekîl yek bi yek dikoşe. Teza bingehîn a vê xebatê ew e ku mekanîzmayên biryardanê ne tenê li ser "çend kesî deng daye", divê bi berçavgirtina mijara biryarê, siruşta aliyan, çavkaniya desthilatê, berpirsiyarî a kî ye, hewcedariya pisporiyê û bandora encamên biryarê li ser kîjan kesan e bê sêwirandin.

Armanca duyem a xebatê ew e ku derxe holê bê ka ev şêweyên biryaran di nav modela Kooperatîfa Xizmeta Giştî de dikarin çawa bibin saziyî. Bi vê rêyê, kooperatîf ji avahiyek ku tenê di civata giştî de deng dihatin hejmartin derdikeve û vediguherike pergaleke rêveberiyê ya gelek qatî ku ji bo biryarên bi siruştên cuda, usûlên cuda yên biryardanê bi hev re dixebitin.

Peyvên Kilîtî: teoriya biryarê, nênêrî, wekalet, hakemî, welayet, kooperatîf, xizmeta giştî, îradeya hevpar, birêveberî, mekanîzmayên biryardanê.

1. PÊŞEK

Civak, beriya ku bibe qada ku mirov wekî ferdên yek bi yek tê de bijîn, pergala peywendiyan e ku hewcedariyên hevpar derxistine holê. Mirov neçar e ku xwarina xwe peyda bike, stargehê çêbike, ewlehiyê dabîn bike, hilberînê bike, mal û xizmetan biguherîne, perwerdehiyê bibîne, nakokiyên xwe çareser bike û pêşeroja xwe plan bike. Beşek girîng a van hewcedariyan ew qas fireh e ku bi îradeya kesekî tenê çareser nabe.

Dema ku jiyana hevpar dest pê dike, pirseke nû derdikeve holê:

Di meseleyên hevpar de dê kî biryarê bide?

Ev pirs di nihêrîna yekem de hêsan xuya dike. Lê dema ku em hewl bidin hemû biryarên civakê bi awayê “piranî çi dibêje ew e” çareser bikin, em ê rastî pirsgirêkên girîng bên. Ji ber ku siruşta biryaran ne yek e.

Wekî nimûne, biryara mirovekî ku mala xwe bifroşe an nefroşe şêweyekî din ê biryarê ye. Biryardana ji bo parastina berjewendiya zarokekî an kesekî ku behremendiya wî ya hiqûqî tune ye şêweyekî din e. Nûneriya kesekî ya ji bo kesekî din di karekî diyar de cuda ye. Çareserkirina nakokiya di navbera du aliyan de ji aliyê kesekî bêalî ve mekanîzmayeke bi temamî cuda ye.

Ji ber vê yekê, xala destpêkê ya teoriya biryarê divê ev be:

«Her mesele bi heman rêbaza biryardanê çareser nabe.»

Ev nêzîkatî nayê wateya redkirina rêzeya piraniyê. Berevajî vê, armanc dike ku diyar bike ka rêzeya piraniyê di kîjan meseleyan de guncav e ku bê biکارanîn.

Ji bo rêveberiya demokratîk, meseleya bingehîn ne tenê "hejmartina dangan" e. Meseleya hîn bingehîn, bijartina usûla rast a biryardanê ye.

Ji ber vê yekê divê em pergala biryarê li ser van guherberan bikolin:

 * mijara biryarê,

 * xwediyê biryarê,

 * çavkaniya desthilatê,

 * siruşta biryardêr,

 * peywendiya aliyan,

 * hewcedariya pisporiyê,

 * berpirsiyarî,

 * îmkan û riya îtirazê,

 * kontrol/denetim,

 * peywendiya nênêriyê.

Di vê meqaleyê de şêweyên biryarên keskînî û nênêrênî dê di nav vê perspektîfê de bibin mijara lêkolînê.

2. TÊGEHA BIRYARÊ Û BINGEHA BIRYARA CIVAKÎ

Biryar, di navbera alternatîfan de bijartina îradeyeke diyar e û veguhastina vê bijartinê ye ji bo reftardanê.

Lêbelê ji bo zanistên civakî, biryar ne tenê bijartineke psîkolojîk e. Biryar di heman demê de biکارanîna desthilatê ye.

Dema ku kesek biryarê dide ku "îro dê çi li xwe bike", desthilata ku bi kar tîne rasterast a wî bixwe ye. Lê dema ku heman kes biryarê dide ka pereyê hevpar ê sed kesî dê çawa bê biکارanîn, rewş diguhere.

Li vir ev pirs derdikevin holê:

 * Desthilata biryardanê ji kû derê tê?

 * Biryar bandorê li ser mafê kî dike?

 * Biryardêr li ser navê kî tevdigere?

 * Biryardêr xwediyê kîjan agahiyê ye?

 * Di rewşa çewtiya biryarê de dê kî berpirsiyar be?

 * Dê derfet hebe ku îtiraz li biryarê bê kirin?

 * Dê biryar bo demek demkî be an domdar be?

Bêyî bersivdana van pirsan, piştbastkirina tenê li ser hejmara dangan ne bes e.

Ji ber vê yekê mimkun e ku em pergala biryardanê di sê astên bingehîn de bifikirin:

Asta yekem: Biryarên kesî yên li ser qada wî bixwe.

Asta duyem: Biryardana kesekî li ser navê kesekî din an kom eke din.

Asta sêyem: Çareserkirina nakokiyekê ji aliyê kesekî sêyem ê bêalî ve.

Biryarên kes, wêlî, nêner, hakem û wekîl dikarin wekî nimûneyên van sê astan ên ku bi şêweyên cuda bûne saziyî bên nirxandin.

3. BIRYARA KESÎ

3.1. Pênase

Biryara kesî ew e ku kes di nav qada maf, berpirsiyarî û bijartinên xwe de rasterast biryarê bide.

Rêzeya bingehîn a vê şêwaza biryarê ev e:

Di qada xwe de kes xwediyê îradeya xwe ye.

Sehlamtiya kesî ku keda xwe çawa bi kar bîne, tasarufa li ser malê xwe, beşek girîng a bijartinên wî yên kesane û biryarên li ser jiyana wî ya taybet nabe ku bikevin ber danga kesekî din.

Têgeha bingehîn a li vir xweserî (otonomî) ye.

Rewatiya biryara kesane ne ji ber wê ye ku piranî qanî kiriye, ji ber xwedîmafiya rasterast a li ser mijara biryarê ye.

3.2. Sînorê biryara kesî

Îradeya kesane ne bê-sînor e.

Dema ku azadiya kesekî dikeve nav qada mafên kesan din, biryar êdî ji biryareke tenê kesane derdikeve.

Wekî nimûne, dikan e kesek mafê wî hebe di erda xwe de xebatê bike; lê eger ev xebat zirarê bide milkê cîranên wî an jîngeha hevpar, mesele vediguherike siruşteke civakî.

Ji ber vê yekê:

 * Qada kesane → biryara kesane

 * Qada hevpar → biryara hevpar

 * Mafê kesekî din → mekanîzmaya nûnerî/parastin/edaletê

şêweyê cûdakirinê dikare bê çêkirin.

4. BIRYARA WÊLÎ

4.1. Mantiqa welayetê

Biryara wêlî ew e ku ji bo parastina berjewendiya kesekî ku şiyana wî ya biryardanê sînordar e an jî kesekî ku divê bê parastin, kesekî din li ser navê wî bide rê.

Li vir biryardêr ne ji bo berjewendiya xwe, ji bo mafê kesekî din ê ku divê bê parastin tevdigere.

Ji ber vê yekê di bingehê biryara wêlî de ew qasî nûneriyê, berpirsiyariya parastinê jî heye.

4.2. Cudaahiya di navbera wêlî û kes de

Di biryara kesî de:

Xwediyê maf = Biryardêr

Dema di biryara wêlî de:

Xwediyê maf ≠ Biryardêr

Lê rewatiya biryara wêlî ne ji bilindahiya biryardêr, ji erka wî ya parastinê tê.

Ev cûdakirin gelekî girîng e.

Wêlî di ser kesê ku diparêze de ne xwedî desthilateke bê-sînor e. Divê desthilata xwe bi armanca parastinê û li gorî berjewendiya kesê ku tê parastin bi kar bîne.

Ji ber vê yekê sê sînorên bingehîn ên biryara wêlî hene:

 * Çavkaniya desthilatê,

 * Berjewendiya kesê tê parastin,

 * Kontrol (denetim).

5. BIRYARA NÊNER (NÛNER)

Nênêrî yek ji mekanîzmayên bingehîn ên rêxistina modern e.

Kesek an kom eke dikare ji bo ku di mijareke diyar de nûneriya wan bike, desthilatê bide kesekî din.

Taybetmendiya nêner ew e ku ne li ser navê xwe, li ser navê kes an civata ku nûneriya wê dike tevdigere.

Lêbelê peywendiya nênêriyê di navbera nêner û kesên ku nûneriya wan tê kirin de girêdaneke îradeyê çêdike.

Ji ber vê yekê serkeftina pergala nênêriyê bi van çar hêmanan ve girêdayî ye:

 * desthilata zelal,

 * sînorê erkayiyê,

 * hesabdanî,

 * şiyana ji erkayî girtinê (dûrxistin).

Eger nêner derkeve derveyî desthilata ku ji bo wî hatiye dan, peywendiya nênêriyê têk diçe.

Ji vê perspektîfê, nênêrî ne tenê "bijartina kesekî" ye.

Nênêrî peywendiya:

desthilat + erk + sînor + berpirsiyarî ye.

6. BIRYARA HAKEM

Biryara hakem ji şêweyên din ên biryarê bi awayekî girîng cuda ye.

Ji ber ku hakem li ser cihê yek ji aliyan biryarê nade. Bi armanca çareserkirina nakokiya di navbera aliyan de di cihekî sêyem û bêalî de disewite.

Ji ber vê yekê rêzeya bingehîn di hakemiyê de:

Ne alîgirî, çareserkirina nakokiyê ye.

Rewatiya hakem ne ji piraniya dangan, ji pejirandina aliyan a desthilata hakemiyê an ji desthilata ku pergala hiqûqî daye tê.

Taybetmendiyên bingehîn ên biryara hakem:

 * Bêalîbûn,

 * Şiyan û pisporî,

 * Piştrastkirina li ser delîlan,

 * Girêdayiya usûlê,

 * Pêşkêşkirina hincetan (gerekçe),

 * Cîbicîbûna (sepandina) biryarê.

Mekanîzmaya hakemiyê bi taybetî di kooperatîfan de girîng e. Ji ber ku birina her nakokiya di navbera hevparan de bo civata giştî, hem dibe sedema windakirina demê hem jî dibe sedem ku civat di nav pevçûna domdar de bimîne.

7. BIRYARA WEKÎL

Wekalet ew e ku kesek ji bo birêvebirina karekî an kiryareke diyar li ser navê xwe desthilatê bide kesekî din.

Tevî ku nênêrî û wekalet nêzî hev in jî, ne heman têgeh in.

Nênêrî zêdetir peywendiya tevgerîna li ser navê kesekî din derdixe pêş, wekalet hema erka ku ji bo birêvebirina karekî diyar hatiye dan dide pêş.

Erka wekîl di nav çarçoveya peymanek an telîmatek diyar de dikare bê pênasekirin.

Wekî nimûne, hevparê kooperatîfekî dikare ji bo bikaranîna deng di civîneke diyar de an encamdan a kiryareke diyar wekaletê bide hevparê din.

Lêbelê sînorên wekaletê jî hene.

Wekîl divê:

 * dernekeve derveyî sînorê desthilatê,

 * li gorî armanca erka hatiye dan tevbigere,

 * kiryarên xwe eşkere bike,

 * dema ku hewce bike hesab bide,

 * ji pevçûna berjewendiyan dûr bisekine.

8. HEVBERKIRINA PÊNC ŞÊWEYÊN BIRYARÊ

| Şêwaza biryarê | Kî biryarê dide? | Çavkaniya desthilatê | Armanca bingehîn |

| Kes | Xwediyê maf | Xwedîtiya rasterast a mafî | Îradeya kesane |

| Wêlî | Kesê parastvan | Desthilata hiqûqî/saziyî | Parastin |

| Nêner | Kesê li ser navê kesên din hatî desthilatdarkirin | Desthilata nênêriyê | Veguhastina îradeya hevpar |

| Hakem | Kesê sêyem ê bêalî | Desthilata hakemiyê | Çareserkirina nakokiyê |

| Wekîl | Kesê ku desthilat jê re hatiye dan | Wekalet | Birêvebirina karê diyar |

Ev tablo nîşan dide ku ev pênc şêweyên biryarê nikarin di bin yek kategoriyê de bên civandin.

Di biryara kesî de xwedîtiya mafî, di biryara wêlî de parastin, di biryara nêner de nênêrî, di biryara hakem de çareseriya bêalî, di biryara wekîl de ew erkkirin derdikeve pêş.

9. HEVBERKIRINA BI RÊZEYA PIRANIYÊ RE

Di pergalên demokratîk ên modern de piranî mekanîzmayeke girîng a biryardanê ye.

Lêbelê piranî, nayê wateya xwedîtiya rasterast a mafî di mijara biryarê de.

Wekî nimûne, dengdana sed kesan li ser çawa biکارanîna milkê taybet ê kesekî, bilindahiya hejmarî ya piraniyê nîşan dide; lê tekane bi xwe rewatiya mafê milketiyê ji holê ranake.

Ji ber vê yekê mimkun e ku em bibêjin:

Bilindahiya hejmarî ≠ Di her rewşê de mafdarbûn

Wekî bersiva vê, di pergala biryardanê de divê pirsyar a “di kîjan mijarê de dê kîjan rêbaza biryardanê bê bikaranîn?” berê de bê diyar kirin.

Ev nêzîkatî ne redkirina temamî ya pergala piraniyê ye, ew e ku li gorî cihê xwe bê bikaranîn.

10. MODEL JI BO KOOPERATÎFA XIZMETA GIŞTÎ

Dema ku Kooperatîfa Xizmeta Giştî wekî avahiyek ku armanc dike hewcedariyên cuda di nav rêxistineke aborî û civakî ya hevpar de çareser bike bê sêwirandin, li şûna ku bi rêbaza tenê yek biryarê ve bê girêdan, hewcedariya wê bi mekanîzmayên gelekî yên biryardanê heye.

Li vir ev pênc şêweyên biryarê dikarin bi vê awayî bên nirxandin:

10.1. Biryara kesî

Qada aborî ya taybet a hevpar.

Wekî nimûne:

 * keda xwe dê di kîjan karî de bi kar bîne,

 * beşa kesane ya plana hilberîna xwe,

 * bijartinên vexwarinê (tüketim) ên kesane.

10.2. Biryara wêlî

Parastina mafên hevparên ku hewcedariya wan bi parastinê an nûneriya taybet heye.

Bi taybetî di derbarê:

 * zarokan,

 * kesên ku behremendiya wan a hiqûqî sînordar e,

 * mafên hevparên ku di şert û mercên diyar de divê bên parastin

   de mekanîzmayên taybet dikarin bên avakirin.

10.3. Biryara nêner

Veguhastina îradeya hevpar a tax, yekeya hilberînê, koma vexwarinê an bine-yekeyên kooperatîfê ji bo organa bilind.

Bi vê rêyê, neçariya civatên mezin ku di her mijarê de rasterast biryarê bidin tê kêmkirin.

10.4. Biryara hakem

Çareserkirina nakokiyên ku di navbera hevpar, yekeyên hilberînê an yekeyên xizmetê de derdikevin holê.

Ev mekanîzma dikare bibe alîkar ku organa rêveberiyê di heman demê de nebe dadwer.

10.5. Biryara wekîl

Spartina erkayiyên diyar ji bo pisporan an kesên hatî erkkirin.

Wekî nimûne di qadên wekî:

 * hesabgirî (muhasebe),

 * hiqûq,

 * kontrola teknîkî,

 * endezyarî,

 * kirîn (satın alma),

 * rêveberiya projeyê

   de peywendiyên wekaletê dikarin bên avakirin.

11. RÊZEYA DESTHILAT Û BERPIRSIYARIYÊ

Ji bo pergaleke baş a biryardanê divê desthilat û berpirsiyarî bi hev re bin.

Eger desthilat bê dan û berpirsiyarî neyê dan, rewşa bê-kontrolî derdikeve holê.

Eger berpirsiyarî bê dan û desthilat neyê dan, erk naye cih.

Ji ber vê yekê rêzeya bingehîn ev e:

«Desthilat di destê kîjan kesî de be, erka hesabdanê ya li ser encamên biryarê jî divê di destê wî kesî de be.»

Ev rêzey di pergala rêveberiya Kooperatîfa Xizmeta Giştî de bi taybetî girîng e.

Wekî nimûne eger desthilata kirînê ji wekîlekî re hatibe dan:

 * heta çi rêjeyî,

 * bi kîjan şertan,

 * di kîjan nîgar a bihayî de,

 * bi erêkirina kî,

 * li ser kîjan pergala qeydkirinê

   dê tevbigere divê bê diyar kirin.

   Bi vê rêyê, wekalet navgîna rêveberiya kêfî naveguherike.

12. KONTROL (DENETÎM) Û ÎTÎRAZ

Di tenîşta her şêwaza biryarê de divê mekanîzmayeke kontrolê hebe.

 * Di biryara kesî de kontrola bingehîn ew e ku destwerdan di mafê kesekî din de hatiye kirin an na.

 * Di biryara wêlî de kontrol, berjewendiya kesê tê parastin e.

 * Di biryara nêner de kontrol, mafê civata hatî nûnerîkirin e ku hesab bipirse.

 * Di biryara hakem de kontrol, guncavbûna ligel usûl û bêalîbûnê ye.

 * Di biryara wekîl de kontrol ew e ku erka hatî dan hatiye bicîhanîn an na.

Ji ber vê yekê pergala biryardanê divê bi vê zencîrê bê temamkirin:

Desthilat → Biryar → Sepandin → Hesabdanî → Kontrol → Îtiraz

Dema ku yek ji xelekên vê zencîrê tune be, pergala biryardanê lawaz dibe.

13. PEYWENDIYA BIRYARAN A BI HEV RE

Ev pênc şêweyên biryarê ji hev qut nîn in.

Berevajî vê, di nav rêxistineke aloz de hevdu temam dikin.

Wekî nimûne:

 * Hevparek biryara kesî dide.

 * Di mijareke diyar de wekaletê dide hevparekî din.

 * Ji bo veguhastina îradeya hevparên di nav kooperatîfê de nûnerek tê bijartin.

 * Eger nakokiyek derkeve hakem dikeve dewrê.

 * Ji bo kesê ku di rewşa bikaranîna rasterast a mafên xwe de nîne mekanîzmaya wêlî dixebite.

Bi vê rêyê pergala biryardanê li şûna avahiyeke hiyerarşîk ku ji yek navendî tê rêvebirin, vediguherike pergaleke ku desthilatên cuda hevdu temam dikin.

14. NIRXANDINA JI ALIYÊ SOSYO LOJÎKÊ VE

Mekanîzmayên biryardanê ne tenê saziyên hiqûqî an îdarî ne. Di heman demê de avahiyên sosyolojik in ku belavkirina hêzê di civakê de diyar dikin.

 * Kî biryarê dide?

 * Li ser navê kî biryarê dide?

 * Kî encama biryarê hildigire?

 * Kî dikare îtiraz bike?

 * Kî kontrol dike?

Bersivên van pirsan peywendiyên hêzê di civakê de nîşan didin.

Ji ber vê yekê pergala biryardanê, di heman demê de pergaleke desthilatdariyê ye.

Di pergaleke ku baş hatî sêwirandin de desthilat di destê yekî de nayê civandin; li gorî siruşta erkan tê belavkirin.

Armanca vê belavkirinê ne zehmetkirina biryardanê ye, misogerkirina girtina biryara rast ji aliyê meqamê rast ve ye.

15. ADASAZIYA (MÎMARÎ) BIRYARÊ YA PÊŞNYARKIRÎ JI BO KOOPERATÎFA XIZMETA GIŞTÎ

Pergala pêncî ji bo Kooperatîfa Xizmeta Giştî dikare bi vê awayî bê avakirin:

 * Kes → di qada xwe de biryarê dide

 * Wêlî → mafê kesê ku divê bê parastin diparêze

 * Wekîl → karê hatî dan birêve dibe

 * Nêner → îradeya hevpar veguhêzîne

 * Hakem → nakokiyê çareser dike

Jêvekirina van pênc erkan ji hev, dibe sedema zelalbûna erkan di rêveberiyê de.

Li ser vê yekê rêbazên din ên biryarên hevpar ên firehtir jî dikarin bên zêdekirin.

Bi vê rêyê pergala biryardanê ya Kooperatîfa Xizmeta Giştî ne tenê di dakeve modela "civata giştî + piraniya dangan".

16. ENCAM

Biryarên kes, wêlî, nêner, hakem û wekîl, şêweyên cuda lê hevdu temamker ên mekanîzmaya biryardana civakî ne.

 * Biryara kesî xweseriyê,

 * Biryara wêlî parastinê,

 * Biryara nêner veguhastina îradeya hevpar,

 * Biryara hakem edalet û çareserkirina nakokiyê,

 * Biryara wekîl birêvebirina erkê ji aliyê pispor an kesê hatî desthilatdarkirin ve

nûnerî dike.

Ji ber vê yekê li şûna ku hemû biryarên rêxistinên modern dakevin yek rêbazê, avakirina pergaleke biryardanê ku li gorî siruşta biryarê be işlevseltir xuya dike.

Ji bo Kooperatîfa Xizmeta Giştî ev nêzîkatî dikare rêveberiya kooperatîfê ji avahiyek ku tenê li ser bijartin û mekanîzmaya piraniyê rawestiyayî ye derxîne. Li şûna wê modela birêvebirinê ya gelek qatî ku xwedîtiya mafî, nênêrî, pisporî, bêalîbûn, erk û berpirsiyarî ji hev vediqetin dikare bê geşepêdan.

Wekî encam pêşniyara bingehîn ev e:

«Serkeftina mekanîzmaya biryardanê ne di biryardana herî zêde ya kesan a di heman demê de ye; di girtina her biryarê de ye ku ji aliyê desthilatdarê guncav ê li gorî siruşta wê, bi usûleke eşkere, bi awayekî kontrolmender û berpirsiyarane bê girtin.»

Di vê çarçoveyê de şêweyên biryarên keskînî û nênêrênî, qata yekem a teoriya biryardanê ya firehtir pêk tînin. Di qata din de pirsiyar a ka meseleyên ku bi hejmarî dikarin bên pîvandin dê çawa bibin biryar derdikeve holê.

Ev jî me dibe ber bi şêweyên biryarên hejmarî ve.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa