REVEBERIYÊN XWE CIHÎ Û ABORIYA KRÎZÊ

(Dema Navend Diherife, Berxwedana Cihî)

Gotara IV – Rûpel 76–100

1. Di Krîzê de Navend Çima Temsiq Dibe?

Di demên krîzê de strukturên navendî giran dibin.

Çimkî navend:

* Hêdî ye,

* Burokratîk e,

* Ji jiyana rast dûr e.

Navend, krîzê bi îstatîstîkan dişopîne.

Cihî (yerel) ise krîzê li kolanê dijî.

Ji ber vê yekê di kêliyên krîzê de:

* Navend talîmatan hildiberîne,

* Cihî çareseriyê hildiberîne.

Krîz, sînorên navendîbûnê derdixe holê.

2. Rêveberiya Xwe Cihî Çi Ye?

Rêveberiya cihî tenê saziyeke ku:

* Rê çêdike,

* Çopê kom dike,

* Ruhsetê dide nîn e.

Di krîzê de rêveberiya cihî:

Gihîştina xwarinê peyda dike,

Starbûnê (manînê) diparêze,

Hilberînê organîze dike,

Aştiya civakî li ser piyan digire.

Rêveberiya cihî, di krîzê de dibe jiyan bixwe.

3. Qada Xwezayî ya Aboriya Krîzê: Cihî

Aboriya krîzê:

* Bi pîvanên piçûk e,

* Zû ye,

* Esnek e.

Ev taybetmendî ne yên navendê, yên struktura cihî ne.

Cihî:

Pêdiviyê dizane,

Hilberîner dinase,

Rasterast bi xerîdar (mezaxtkar) re têkiliyê datîne.

Ji ber vê yekê aboriya krîzê, bi awayekî xwezayî di cih de şêwe digire.

4. Modela Seneda Îmarê

Di demên krîzê de drav bêqîmet dibe, lê ax û ked qîmeta xwe diparêzin.

Seneda îmarê:

* Li şûna drav amûreke nirxê ye,

* Axê ji spekulasyonê diparêze,

* Hilberînê teşwîq dike.

Rêveberiyên cihî:

Bi derxistina senedên îmarê û bi bikaranîna van senedan di projeyên civakî de, dikarin aboriyê zindî bikin.

Seneda îmarê, ne ji bo rantê, ji bo hilberîna jiyanê heye.

5. Kooperatîfên Karûbarên Giştî

Rêveberiya cihî di krîzê de nikare her karî bi tenê bike.

Ji ber vê yekê:

* Kooperatîfên karûbarên giştî têne avakirin,

* Senedên îmarê wekî deyn didin van kooperatîfan.

Kooperatîf:

Avahiyan çêdikin,

Binesaziyê ava dikin,

Xizmetê hildiberînin.

Rêveberiya cihî:

Kontrol dike,

Koordîne dike,

Xwedî derdikeve.

Ev model hem îstihdamê diafirîne hem jî lêçûnê kêm dike.

6. Marketên Mal-bi-Mal (Takas)

Dema di krîzê de herikîna drav xira dibe, divê mezaxtin (tuketim) ronevire.

Marketên mal-bi-mal:

* Ne girêdayî drav in,

* Hilberîner û xerîdar rasterast digihînin hev.

Di van marketan de:

Xwarin bi xwarinê,

Xizmet bi xizmetê,

Ked bi kedê dikare bê guhertin.

Rêveberiya cihî:

Van qadan birêkûpêk dike,

Baweriyê peyda dike,

Guhertina adil diparêze.

7. Zincîrên Hilberîna Cihî

Di krîzê de zincîrên dirêj ên dabînkirinê (tedarik) dişkên. Lê zincîrên cihî li ser piyan dimînin.

Zincîra hilberîna cihî:

Qonaxên çandinî, pêvajokirin, belavkirin û mezaxtinê di heman herêmê de digire.

Ev model:

* Lêçûna veguhastinê kêm dike,

* Îstihdamê zêde dike,

* Xwarinê erzan dike.

Rêveberiya cihî stûna vê zincîrê ye.

8. Seneda Selemê û Aboriya Plankirî

Di krîzê de nezelalî hilberînê dikuje.

Seneda selemê:

* Hilberîna pêşerojê ji îro ve plan dike,

* Baweriyê dide hilberîner,

* Ji bo xerîdar îstîkrarê peyda dike.

Rêveberiya cihî bi senedên selemê hilberîn û mezaxtinê plan dike. Ev sîstem ne navendîparêziyeke hişk e, ne jî piyaseyeke serberdayî ye; ev sîstem, plankirina biaqil e.

9. Krîza Starbûnê (Xenî) û Çareseriyên Cihî

Di demên krîzê de starbûn (barınma) yek ji qadên herî zû hildiweşe ye.

Rêveberiyên cihî:

* Bi seneda îmarê dikarin xaniyan hilberînin,

* Bi modela kooperatîfê dikarin lêçûnê kêm bikin,

* Dikarin avahiyên vala ji bo karanîna giştî vekin.

Starbûn ne amûreke veberhênanê (yatırım) ye, mafekî bingehîn ê mirovan e.

10. Ewlehiya Xwarinê û Çandiniya Cihî

Di krîzê de birçîbûn ne îhtîmaleke dûr e, her gefeke nêzîk e.

Rêveberiyên cihî:

* Divê qadên çandiniyê biparêzin,

* Piştgiriya hilberînerên piçûk bikin,

* Polîtîkayên tov û avê pêş bixin.

Ewlehiya xwarinê ne meseleyeke neteweyî, berî her tiştî meseleyeke cihî ye. Birçîbûn di cih de dest pê dike; têrbûn jî di cih de tê peyda kirin.

11. Enerjî û Berxwedana Cihî

Sîstemên enerjiyê yên navendî di krîzê de nazik (şidok) in.

Çareseriyên cihî:

* Divê bi pîvanên piçûk bin,

* Yên nûjenbar bin,

* Li ser bingeha civakê bin.

Enerjiya cihî lêçûnê kêm dike, qutbûnan kêm dike û girêdayîbûnê dişikîne. Serxwebûna enerjiyê ji cih dest pê dike.

12. Di Krîzê de Demokrasiya Cihî Çima Girîng e?

Di demên krîzê de mirov:

* Bawerî bi yê nêzîk tînin,

* Bawerî bi yê ku dikarin bigihîjênê tînin.

Demokrasiya cihî:

Beşdariyê peyda dike,

Zelalî (şeffaflık) diafirîne,

Aloziya civakî kêm dike.

Li cihên ku gel beşdarî pêvajoyên biryardanê nabe, krîz zû dizivire serhildanê.

13. Exlaqê Nû yê Rêveberiya Cihî

Di krîzê de rêveberiya cihî:

* Luksê terk dike,

* Nîşandariyê (gosteriş) berdide,

* Pêdiviyê dixe navendê.

Exlaqê nû: Têgihiştineke rêveberiyê ye ku îsraf nake, parve dike û hesab dide. Heke ev exlaq tune be, projeyên herî baş jî hildiweşin.

14. Hevsengiya Navend-Cihî

Ev manîfesto parastina "bênavendîbûnê" nake. Lê vê yekê bi zelalî dibêje:

Di krîzê de navend piştgiriyê dide, cihî bi kar tîne. Bêyî parvekirina rayeyê (yetki), krîz nayê birêvebirin.

15. Di Krîzê de Rêveberiyên Cihî Dibin Çi?

Rêveberiyên cihî:

Heke pasîf biminînin, krîz mezin dibe.

Heke aktîf bibin, krîz tê birêvebirin.

Rêveberiya cihî di krîzê de an dibe temaşevan, an jî dibe lîstikvanê sereke (avakera lîstikê).

16. Sînorê Din (Gava Paşerojê)

Vê gotarê hêza cihî derxist holê.

Di gotara din de ev meseleya bingehîn dê bê girtin dest:

"Bêyî nasname, maf û aştiyê, çima tu krîz nayên çareserkirin?"

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa