SEDEMÊN  HILWEŞÎNA CIVAKAN

1. Redkirina Heqîqetê: Xwekujiya Epîstemîk û Windakirina Rastiyê

Kevirê bingehîn ê avahiya civakî, di navbera kesan û saziyan de "lihevkirina li ser rastiyê" ye. Gava civakek dest pê dike ku daneyên ampirîk, sabîtên exlaqî û rastiyên rasyonel ji bo berjewendiyên xwe yên îdeolojîk an siyasî red bike, dikeve pêvajoya xwekujiyeke epîstemîk. Wekî ku Jean Baudrillard di teoriya xwe ya "Simulasyon"ê de aniye ziman, gava nîşan û îmaj cihê rastiyê digirin, civak êdî nikare pirsgirêkên xwe teşhîs bike.

Redkirina heqîqetê, korbûna saziyane diafirîne. Manîpulekirina daneyên zanistî, siyasîkirina îstatîstîkan û "relatîf"kirina rastiyên objektîf, mekanîzmayên biryardayinê felç dike. Di vê qonaxê de civak dişibe muretebatê keştiyeke mezin ku di qulbeya kaptên de qeşayê (iceberg) li ser radarê dibînin lê "tune dihesibînin" û bi pêş ve diçin. qutbûna ji rastiyê, di kêliyên krîzê de şiyana nîşandana refleksê tune dike û encama neçar wekî "surprizekê" nîşan dide.

2. Pergala Zulmê: Parçebûna Peymana Civakî

Ji Thomas Hobbes heta Rousseau, hemû teorîsyenên peymana civakî diparêzin ku sedema hebûna dewletê "ewlehî û edalet" e. Zulm, ne tenê nebûna edaletê ye; ketina hêzê ya pêşiya maf e. Di civakekê de gava hiqûq dibe amûrek ji bo pelçiqandina yê lawaz û parastina yê bi hêz, yekparçeyiya wê civakê ya avahîsazî têk diçe.

Pergala zulmê, hesta "aîdiyetê" di kesan de tune dike. Gava mirov xwe ne wekî parçeyekî pergalê, lê wekî qurbaniyekî pergalê bibînin, piştgiriya civakî cihê xwe ji avhewayeke tirsê ya atomîzekirî re dihêle. Bi gotina Îbn Xaldûn: "Zulm, sedema xerabbûna îmranê (şaristaniyê) ye." Ji ber ku li cihê edalet lê tune be hilberîn disekine, afirînerî dimire û koça mejî dest pê dike. Avahiyeke ku li ser zulmê ava bûye, ji derve çiqas bi heybet xuya bike jî, mîna dareke ku ji hundir ve rizî ye.

3. Nehaqiya Aborî: Polarîzasyona Çînî û Zemîna Maddî ya Hilweşînê

Nehaqiya aborî, mîna qediyana rûnê di motora civakê de ye. Komkirina zêde ya serwetê (avahiya olîgopol) û xizanbûna girseyên fireh, mobîlîteya civakî (derbasbûna navbera çînan) disekine. Tişta ku ji Karl Marx heta aborînasên nûjen tê destnîşankirin ev e: Avahiyên ku çîna navîn lê winda bûye û nehaqiya dahatê bûye kendal, ne domdar in.

Ev rewş ne tenê meseleya "pere" ye, meseleya "rûmet" û "hêviyê" ye. Di civakeke ku wekheviya fersendan lê winda bûye de, baweriya kesan a ku bi xebatê dikarin bilind bibin namîne. Ev jî bêliyakatiyê, kayirmacîtiyê (torpîl) û avahiyên aborî yên neqanûnî xwedî dike. Ev volkana aborî ya ku tengejariya civakî kom dike, bi çirûskeke herî piçûk amadeyî teqînê ye û aştiya civakî bi rengekî veneger dişewitîne.

4. Kibrê Hêzê: Sendroma Hubris û Korbûna Siyasî

Di Yewnanistana Kevinar de wekî "Hubris" tê binavkirin; ev kibr û qurehiya zêde ye ku di sosyolojiya siyasetê de rewşa rêveberan e ku xwe di meqamekî xwedayî de dibînin û xwe ji her cure kontrolê azad dihesibînin. Kibra hêzê, xala herî dawî ya qutbûna ji rastiyê ye. Yên ku hêz di destê wan de ye, serkeftinê bi jêhatiya xwe, têkçûnê jî bi "hêzên derve" an jî "xayînan" ve girê didin.

Kibr, mekanîzmayên "paşragihandinê" (feedback) digire. Rexne wekî "henak/sivkayetî", hişyarî jî wekî "îxanet" tê fêmkirin. Ev rewşa psîkolojîk, elastîkiyeta avahiyên saziyane tune dike. Avahiyên di nav kibra hêzê de, li şûna ku xwe li gorî şert û mercên cîhanê biguherînin, cîhanê neçar dikin ku li gorî şablona di hişê wan de bimeşe. Encam; pergaleke ku hişk bûye, şikestok bûye û di heja yekem a mezin de dibe hezar parçe.

5. Hilweşîna Exlaqî: Çareseriya Normatîf û Anomî

Konsepta "Anomî" ya Emile Durkheim, fonksiyona nirx, norm û qaîdeyên ku civakê li hev digirin winda dike. Hilweşîna exlaqî, ne tenê gendeliya kesane ye; serdestbûna avhewayeke çandî ye ku tê de rastgoî wekî "belengazî/safîtî", fêlbazî jî wekî "jêhatîbûn" tê dîtin.

Asayîbûna derewan, meşrûkirina bertîlê di bin navê "diyarî" de û binpêkirina liyakatê, baweriya civakî (social trust) tune dike. Di civakeke ku bawerî lê tune be, lêçûnên kar zêde dibin û hevkarî neimkan dibe. Gava zemîna exlaqî şemitî, metnên hiqûqî tenê dibin parçeyên kaxizê; ji ber ku "îradeya exlaqî" ya ku dê hiqûqê bi kar bîne ji holê rabûye.

6. Êrîşkirina li Ser Îslahkeran: Windakirina Pergala Parastinê

Mîna her organîzmayeke saxlem, divê mekanîzmayeke civakan a "xwerexnê" û "nûbûnê" hebe. Yên ku vê mekanîzmayê didin xebitandin ronakbîr, zanyar û kesên xwedî wicdan in (îslahker). Gava pergalek dest pê dike êrîşî van "hucreyên hişyarker" ên di hundirê xwe de bike, wan bêdeng bike an jî wan wekî şeytan nîşan bide, bi rastî pergala xwe ya parastinê (immune system) tune dike.

Tasfiyekirina îslahkeran, ji kar ketina pergala hişyarkirina zû ya civakê ye. Pirsgirêk gava piçûk in dikarin bên çareserkirin, lê ji ber ku hişyarker hatine bêdengkirin, pirsgirêk heta nabin kangren nayên fêmkirin. Ev qonax, xala veneger a hilweşînê ye; ji ber ku yên ku digotin keştî avê digire, hatine avêtin deryayê.

7. Tepisandina Heqîqetê bi Propagandayê: Post-Truth û Rêveberiya Îlluzyonê

Propaganda, hunera hilberîna razîbûna girseyan bi rêya manîpulekirina rastiyê ye. Lê belê gava wekî şêweyê rêveberiyê dibe domdar, "mafê gihîştina agahiya rast" a civakê ji dest tê girtin. Wekî ku Jacques Ellul diyar kiriye, propagandaya nûjen ne tenê derewan dike, kategoriyên ramana kesê/î jî diguherîne.

Tepisandina heqîqetê bi propagandayê, di civakê de "şîzofreniyekê" diafirîne. Her ku ferqa navbera gotina fermî û rastiya kolanê mezin dibe, kes an apolîtîk dibin an jî radîkal dibin. Girseya ku di nav qirêjiya agahiyan de difetise, gava nikaribe rastiyê ji derewan derxe, dikare çareseriyên herî rasyonel jî red bike. Ev felçbûna aqilê civakî ye.

8. Otorîteya Bêsînor: Tunekirina Hevsengî û Kontrola Saziye

Bi gotina navdar a Lord Acton: "Hêz xerab dike, hêza mutleq bi mutleqî xerab dike." Lêgerîna otorîteya bêsînor, redkirina prensîba "hevsengî û kontrolê" (checks and balances) ya demokrasiyên nûjen e. Komkirina hêzê di navendekê de, rîska xeletîkirinê derdixe %100î.

Tunekirina xweseriya saziyane (daraz, akademî, medya), mekanîzmaya dewletê dike wekî berdewamiya "kesekî" an "komekê". Ev rewş, elastîkiyet û aqilê kolektîf ê pergalê tune dike. Otorîteya bêsînor, her çend ji derve bi hêz xuya bike jî, ji ber barkirina zêde ya li ser xaleke tenê, ji aliyê avahîsazî ve pergala herî lawaz e. Di heja herî piçûk de hemû avahî hildiweşe, ji ber ku stûnên piştgiriyê yên serbixwe yên ku dê wê li ser piyan bigirin hatine birîn.

9. Tevî Hişyariyan Îsrar-kirin: Determînîzma Dîrokî û Fînal

Perdeya dawî ya hilweşîna civakan, "windakirina şiyana hînbûnê" ye. Dîrok, goristana şaristaniyên ku felaketa nêzîk dîtine û hatine hişyarkirin, lê dîsa jî bi îneke îdeolojîk di polîtîkayên xelet de îsrar kirine ye. Ev rewş di psîkolojiyê de "nakokiya bîrdozî" (cognitive dissonance) ya kolektîf e: Ji ber ku qebûlkirina xeletiyê tê wateya hilweşîna hemû nasnameya ku heta wê rojê hatiye avakirin, heta hilweşînê di xeletiyê de îsrar tê kirin.

Di vê qonaxê de hişyarî êdî wekî "dijminatî" tên kodkirin. Dewra dîrokî temam dibe; heqîqet hatiye redkirin, zulm bûye sazî, exlaq herifî ye û hemû rêyên derketinê hatine girtin. Ev îsrara dawî ya tevî hişyariyan, ne "qedereke" civakî ye, tercîheke bi îrade ye. Û berdêla vê tercîhê, windabûna ji dika dîrokê yan jî ketina nav kaoseke mezin e.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa