Kıraatler

Bilindiği gibi Kuran’ı Kerim Mushaf’ının meşhur olan yedi ve daha az bilinen üç tane daha farklı okunuşu bulunmaktadır.  Bu okunuşlar çok küçük harf ve bazen kelime değişiklikleridir.

Bu değişiklikler Kuran bize ulaşana kadar oluşan hatalar, mutasyonlar mıdır? Yoksa ilahi bilinçle oluşturulmuş bilinçli varyasyonlar mıdır?

Aşağıda bazı ayetler verilmiştir. Bu ayetler üzerinde düşünmeye çalışalım!

Kıyamet Suresi 17- 20. Ayetler:

لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (16) إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (17) فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (18) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ (19)

17. Onunla acele kılmak için onunla dilini aktifleştirme.

18. Kesinlikle onun toplanması ve okunuşu bizim üzerimizedir.

19. Ki o okunduğunda da onun okunuşuna tabi ol.

20. Sonra, onun açıklanması kesinlikle bizim üzerimizedir.

Anlaşılabileceği gibi bu ayetlerde Hz. Muhammed’in Kuran konusunda direkt açıklama yapması yasaklanmaktadır. Bununla beraber toplu hale getirilmesine de ve okunuşuna da bir sınır getirmesi yasaklanmaktadır. Hz. Muhammed Kuran’ı kendisi okumuştur ve bunu diğer müminler de işitmişlerdir. Oysa bu durumda yani yukarıdaki ayetler Kuran’da bulunmasaydı sadece bir kıraat olması gerekirdi. O kıraatte Hz. Muhammed kıraati olacaktı. Fakat çok sayıda kıraat vardır. Bu durum neyi düşündürmektedir?

Yukarıdaki ön bilgiden sonra müteşabih ayet kavramı üzerinde durmak gerekir. Müteşabih ayetler birbirine benzer ayetlerdir. O kadar benzerler ki karıştırılabilirler. Müteşabih kavramı genellikle yanlış olarak “çetrefilli, anlaması zor ayetlermiş gibi yorumlanır. Oysa şbh kelime kökü çok benzeşmek ve nerdeyse aynısının tıpkısı anlamındadır. Müteşabih ise birbiri ile karıştırılacak kadar benzer olanı ifade eder.

Aşağıda ilgilenenler için şbh kelime kökü hakkında lügat bilgileri verilmiştir.

2 شَبَّهَهُ اـِيَّاهُ ذ and بِهِ , (MA, K,) inf. n. تَشْبِيهٌ, (S, K, KL,) He made it to be like it, or to resemble it; he assimilated it to it; (MA, KL;) i. q. مَثَّلَهُ [meaning thus: and also meaning he likened it to it, or compared it with it; agreeably with the explanation here next following]: (S, * K:) شَبَّهَتُ الشَّىْءَ بِالشَّىْءِ I put the thing in the place, or predicament, of the [other] thing, by reason of an attribute connecting them [or common to them]; which attribute may be real and ideal; real as when one says, “ this dirhem is like this dirhem, ” and “ this blackness is like this blackness; ” and ideal as when one says, “ Zeyd is like the lion ” or “ like the ass ” i. e. in his strength or his stupidity, and “ Zeyd is like 'Amr ” i. e. in his power and his generosity and similar qualities; and sometimes it is tropical, as when one says, “ the absent is like the non-existent, ” and “ the garment is like the dirhem ” i. e. the value of the garment is equivalent to the dirhem. (Msb.) شَبَّهُ, [app. for شبّه شَيْئًا بِشَىْءٍ,] accord. to IAar, means He made a thing equal to a thing, or like a thing. (TA.) ― -b2- [Hence,] شبّههُ عَلَيْهِ, inf. n. as above, He rendered it confused to him [by making it to appear like some other thing]; (JK, * TA;) he rendered it ambiguous, dubious, or obscure, to him. (MA.) See also 8, [with which it is, in its pass. form, and in its act. form likewise, nearly or exactly syn. in one of the senses,] in two places. ― -b3- [And شَبَّهَتْهُ اـِلَيْهِ النَّفْسُ, or الحَالُ, The mind, or the case, imaged it to him; like خَيَّلَتْهُ: see art. خيل.] See also 5, [with which, in its pass. form, this verb is nearly or exactly syn. in one sense.] ― -b4- [تَشْبِيهٌ used as a simple subst. means A comparison, simile, similitude, or parable: and has for its pl. تَشْبِيهَاتٌ. Hence, عَلَى التَّشْبِيهِ By way of comparison.]

3 شَاْبَهَ see the next paragraph, in four places.

اشبههُ

4 اشبههُ ذ , [inf. n. اـِشْبَاهٌ;] and ↓ شابههُ, [inf. n. مُشَابَهَةٌ;] (S, K;) He was, or became, like him; he resembled him; syn. مَاثَلَهُ. (K.) One says أَشْبَهَ الوَلَدُ أَبَاهُ, and ↓ شابههُ, The child [resembled his father, or] shared with his father in some one of his qualities, or attributes. (Msb.) And مَنْ أَشْبَهَ أَبَاهُ فَمَا ظَلَمَ, (Meyd, TA,) or ↓ مَنْ يُشَابِهُ أبَهُ فَمَا ظَلَمَ, as some relate it, (TA,) [Whoso resembles his father, he has not done that which is wrong:] a prov., meaning, he has not put the likeness in the wrong place; for there is not any one more fit, or proper, for him to resemble than he: or it may mean that the father has not done that which is wrong. (Meyd. [See also Har pp. 667-8.]) And اشبه الرَّجُلُ أُمَّهُ, (IAar, K,) and ↓ شَابَهَهَا, (K,) [The man resembled his mother,] meaning (assumed tropical:) the man became impotent, and weak. (IAar, K.) And it is said in a trad. of 'Omar, اـِنَّ اللَّبَنَ يُشْبَهُ عَلَيْهِ [Verily one becomes like by feeding upon milk]: i. e. the infant that is suckled often becomes like the woman who suckles it, because of the milk: (JK:) or اللبن يشبه [app. for اللَّبَنُ يُشْبَهُ عَلَيْهِ]: i. e. one acquires a likeness to the natural dispositions of the woman who suckles [him]: or, as it is also related, ↓ يتشبّه [app. for يُتَشَبَّهُ عَلَيْهِ]. (TA.) -A2- [اشبه is also a verb of wonder: hence the saying,

مَا أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بِالبَارِحَهْ

 How like is this night to yesternight! expl. in art. برح.]

تشبّه بِهِ

5 تشبّه بِهِ ذ [He became assimilated to him, or it: and he assumed, or affected, a likeness, or resemblance, to him, or it; he imitated him, or it;] he made himself to be like, or to resemble, him, or it; (MA, KL; *) i. q. تمثّل: (S, * TA: [in the former, this meaning is indicated, but not expressed:]) said of a man. (S.) See also 4, last sentence but one. ― -b2- [Hence,] تشبّه لَهُ أَنَّهُ كَذَا It became imaged to him [in the mind, i. e. it seemed to him,] that it was so; syn. تَخَيَّلَ, (S and K * in art. خيل,) and تَخَايَلَ: (S in that art.:) and اـِلَيْهِ أَنَّهُ كَذَا ↓ شُبِّهَ [signifies the same; or] it was imaged to him [in the mind] that it was so; syn. خُيِّلَ. (PS in that art.)

تَشَابُهٌ

6 تَشَابُهٌ ذ signifies The being equal, or uniform; syn. اِسْتِوَآءٌ: (TA:) [or rather the being consimilar.] You say, تَشَابَهَا They were like, or they resembled, each other. (MA.) And الخُطُوطُ تَتَشَابَهُ The lines are like one another; the lines resemble one another. (Mgh.) ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

اِشْتَبَهَا

8 اِشْتَبَهَا ذ and ↓ تَشَابَهَا They resembled each other so that they became confounded, or confused, or dubious. (K.) And اشتبه (S, MA) and ↓ تشابه (MA) It (a thing, S, MA, or an affair, MA) was, or became, ambiguous, dubious, or obscure, (MA,) عَلَىَّ [to me], (S,) or عَلَيْهِ [to him]: (MA:) and عَلَيْهِ الأَمْرُ ↓ شُبِّهَ the thing, or affair, was rendered confused, or dubious, to him: (K, * TA:) and الشَّىْءُ ↓ شَبَهٌ, also, [see مُشْتَبِهٌ,] the thing was, or became, confused, or dubious. (IAar, TA.)

شِبْهٌ

شِبْهٌ ذ and ↓ شَبَهٌ are syn., (S, Msb, K,) like مِثْلٌ and مَثَلٌ, and بِدْلٌ and بَدَلٌ, and نِكْلٌ and نَكَلٌ, the only other instances of the kind, i. e. of words of both these measures, that have been heard, having the same meaning, (S and TA in art. بدل,) i. q. ↓ شَبِيهٌ, (S, Msb, K,) syn. مِثْلٌ, (K,) [i. e.] A like; a similar person or thing; (MA; Msb;) [an analogue; a match;] a fellow: (MA:) pl. (of all, TA) أَشْبَاهٌ. (K, TA.) One says, هٰذَا شِبْهُهُ [and ↓ شَبَهُهُ], i. e. ↓ شَبِيهُهُ [meaning This is the like, &c., of him, or it]. (S.) And فُلَانٌ شِبْهُكَ and ↓ شَبَهُكَ and ↓ شَبِيهُكَ [Such a one is the like, &c., of thee]. (JK.) [And ↓ بِهِ This is like him, or it. And hence, in lexicology, الأَشْبَاهُ وَالنَّظَائِرُ The words that are alike in form: generally applied to rare instances.] ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

شَبَهٌ

شَبَهٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. ― -b2- [Hence,] syn. with شَكْلٌ [signifying A likeness, resemblance, or semblance, as meaning something resembling]; (AA, K and TA in art. شكل;) and ↓ شُبْهَةٌ is syn. with مِثْلٌ [in the same sense]: (K in the present art.: [see exs. of the latter voce عُقْرٌ:]) pl. of the former [in this sense, as is indicated in the S,] ↓ مَشَابِهُ, contr. to rule, like مَحَاسِنُ and مَذَاكِيرُ; (S, TA;) or this is a pl. having no proper sing. (TA.) One says, بَيْنَهُمَا شَبَهٌ [Between them two is a likeness, &c.]. (S,) And نَزَعَ اـِلَى أَبِيهِ فِى الشَّبَهِ [He inclined to his father in likeness]. (S, in art. نزع.) And a poet cited by IAar says,

أَصْبَحَ فِيهِ شَبَهٌ مِنْ أُمِّهِ

مِنْ عِظَمِ الرَّأْسِ وَمِنْ خُرْطُمِّهِ

[He became so that there was in him a resemblance of his mother, in respect of bigness of the head, and of his nose]. (TA.) And one says also, لَهُ ↓ بِهِ شُبْهَةٌ i. e. مِثْلٌ [In him is a likeness, or something having a likeness, to him, or it]. (TK.) ― -b3- Also, (JK, S, Msb, K, &c.,) and ↓ شِبْهٌ, (JK, S, K,) and ↓ شَبَهَانٌ, (K, TA, but not in the CK,) [A sort of fine brass;] a metal resembling gold in its colour, the highest in quality of صُفْر [or brass]; (Msb;) yellow نُحَاس; (K;) a sort of نُحَاس (JK, T, S, M *) rendered yellow by the addition of an alloy (lit. a medicament): (T, M, * TA:) so called because resembling gold in its colour: (M, TA:) pl. أَشْبَاهُ. (K.) One says كُوزُ شَبَهٍ and ↓ شِبْهٍ [A mug of شبه]. (S.) -A2- See also شَبَهَانٌ.

شُبْهَةٌ

شُبْهَةٌ ذ : see شَبَهٌ, in two places. ― -b2- [Hence,] Confusedness, or dubiousness: (S, K:) pl. شُبَهٌ (TA) [and شُبْهَاتٌ and شُبَهَاتٌ and شُبُهَاتٌ: whence the phrase أَصْحَابُ الشُّبُهَاتِ Those persons who are of dubious characters; those who are objects of suspicion]. One says, لَيْسَ فِيهِ شُبْهَةٌ [There is not any confusedness, or dubiousness, in respect of it]: referring to property. (Msb voce شَائِبَةٌ, in art. شوب.)

شَبَهَانٌ

شَبَهَانٌ ذ and ↓ شَبَهٌ, (K accord. to the TA,) the latter on the authority of IB, (TA, [and mentioned also in the M voce سَيَالٌ on the authority of AA,]) A certain thorny plant, (K accord. to the TA,) resembling the سَمُر [or gum-acacia-tree], (TA,) having an elegant red blossom, and grains like the شَهْدَانَج [or hemp-seed], an antidote for the bite, or sting, of venomous reptiles, beneficial for the cough, lithotriptic, and binding to the bowels. (K accord. to the TA: but see what here follows.) And ↓ شُبُهَانٌ, (K accord. to the TA,) or شَبَهَانٌ, (so in a copy of the S,) or both, (so in copies of the K,) or ↓ شَبُهَانٌ, or ↓ شُبَهَانٌ, (so in different copies of the S, [the latter of these two I find in one copy only,]) A kind of trees, of the [kind called] عِضاَه: (S, K:) or the ثُمَام [i. e. panic grass]: (K, TA, but not in the CK:) or the نَمَّام [now commonly applied to wild thyme, thymus serpyllum], (S, K), one of the sweetsmelling plants, (S,) having an elegant red flower, &c., as in the next preceding sentence. (So in copies of the K. [See شَهَبَانٌ.]) -A2- See also شَبَهٌ.

شَبُهَانٌ

شَبُهَانٌ ذ , or شُبُهَانٌ, or شُبَهَانٌ: see the next preceding paragraph.

شَبَاهٌ

شَبَاهٌ ذ (Lth, JK, K) and شُبَاهٌ (CK [but not in my MS. copy of the K nor in the TA]) A certain grain, like that called حُرْف (Lth, JK, K) in colour, [see حُرْفٌ and رَشَادٌ,] which is taken, i. e. swallowed, as a medicine. (Lth, JK.)

شَبِيهٌ

شَبِيهٌ ذ : see شِبْهٌ, in four places.

أَشْبَهُ

أَشْبَهُ ذ [More, and most, like]. أَشْبَهُ مِنَ التَّمْرَةِ بِالتَّمْرَةِ [More like than the date to the date] is a prov.: and so أَشْبَهُ مِنَ المَآءِ بِالمَآءِ [More like than water to water]. (Meyd.) ― -b2- [And More, or most, suitable. One says, هٰذَا أَشْبَهُ بِكَ This is more suitable to thee. And هٰذَا الأَشْبَهُ This is the most suitable.]

مُشَبَّهٌ

مُشَبَّهٌ ذ : [see its verb: ― -b2- and] see مُشْتَبِهٌ. ― -b3- Also, applied to the plant called نَصِىّ, Becoming yellow. (TA.)

مُشَبِّهٌ

مُشَبِّهٌ ذ : [see its verb: ― -b2- and] see مَشْتَبِهٌ.

مَشَابِهُ

مَشَابِهُ ذ : see شَبَهٌ, of which it is said to be an anomalous pl.

مُشْتَبِهٌ

مُشْتَبِهٌ ذ [part. n. of 8, q. v.]. مُشْتَبِهَاتٌ, (S,) and ↓ مُشَبِّهَاتٌ, [thus agreeably with an explanation of its verb by IAar, (see 8, last sentence,)] (JK,) or أُمُورٌ مُشْتَبِهَةٌ, and ↓ مُشَبَّهَةٌ like مُعَظَّمَةٌ, (K,) Things, or affairs, that are confused or dubious [by reason of their resembling one another or from any other cause]: (JK, S, K:) [and uncertain: (see an ex. of مُشَبَّه in this sense in a verse cited voce سَنَفَ:)] ↓ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِه ٍ, in the Kur [vi. 99], means resembling one another so that they become confounded, or confused, or dubious, and not resembling one another &c. (TA.)

مُتَشَابِهٌ

مُتَشَابِهٌ ذ Consimilar, or conformable, in its several parts: thus مُتَشَابِهًا means in the Kur xxxix. 24. (Jel.) And مُتَشَابِهَاتٌ Things like, or resembling, one another. (JK, S.) ― -b2- See also مُشْتَبِهٌ. ― -b3- مُتَشَابِهَاتٌ in the Kur iii. 5 means Verses that are equivocal, or ambiguous; i. e. susceptible of different interpretations: (Ksh:) or verses unintelligible; such as the commencements [of many] of the chapters: (Jel:) or the مُتَشَابِه in the Kur is that of which the meaning is not to be learned from its words; and this is of two sorts; one is that of which the meaning is known by referring it to what is termed مُحْكَم [q. v.]; and the other is that of which the knowledge of its real meaning is not attainable in any way: (TA:) or it means what is not understood without repeated con- sideration: (TA in art. فسر:) Ed-Dahhلk is related to have explained المُحْكَمَاتُ as meaning “ what have not been abrogated; ” and المُتَشَابِهَاتُ as meaning what have been abrogated. (TA in the present art.)

Kuran’da Şbh kökünün geçtiği ayetler:

Bakara Suresi 26. Ayet:

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (25)

26. Ve onlar ki iman edenler ve o ıslah edici işleri işleyenleri müjdele. Kesinlikle onlar içindir altlarından o nehirler akan bahçeler. Onlara oranın herhangi bir ürünü rızık olarak bulundurulduğu her defasında “Bu o ki daha önce o rızıklandırıldığımızdandır” derler. Ve o onlara farklı benzeri olarak bulunduruldu. Ve onlar içindir orada tertemiz eşler ve onlar orada kalıcılardır.

Bakara Suresi 71. Ayet:

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (70)

71. Dediler ki “Rabbine bizim için yalvar! O nedir bize açıklasın. Kesinlikle inekler bizce karıştırılabilir benzerliktedir. Ve Allah uygun görürse kesinlikle biz doğruyu bulanlarız”.

Bakara Suresi 119. Ayet:

وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (118)

119. Ve onlar ki bilmeyenler dediler ki: “Eğer Allah bizimle kelimelerle konuşmalı veya bize bir ayet (mucize) ortaya konmalı değil miydi?”. İşte onun gibi, onlar ki onlardan öncekiler onların dediklerinin benzerini dediler. Merkezleri (kafa) birbirine çok benzeşti. Yakın olarak (samimi) inanan toplum için ayetleri iyice açıklamıştık.

Ali İmran 8. Ayet:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (7)

8. O, O ki sana o kitabın indirdi. O kitabın anası olan kesin anlamlı ayetler ondandır. Diğerleri ayrıntıda farklı çok benzerleridir ki o kalplerinde saptırma meyli olan kimselere gelince de fitne edinmek ve kendilerine göre yorumlamak için onların ayrıntıda farklı çok benzerlerine tabi olurlar. Ve onların yorumunu sadece Allah ve o bilimde o derinleşmiş olanlar bilir. Onlar derler ki: “Ona inandık; hepsi Rabbimizin indindendir”. Ve o loblar sahiplerinden başkası iyice düşünüp akıl etmez.

Nisa Suresi 158. Ayet:

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا (157)

Ve: “Kesinlikle biz Allah’ın resulünü, Meryem oğlu İsa Mesih’i katlettik” demeleri. Ve onu katletmediler ve asmadılar. Ve lakin onlara çok benzeri (karıştırabilecekleri) gösterildi. Ve kesinlikle o ihtilafa düşenler onda mutlaka ayrılık içindelerdir. O hususta zanna uymak dışında bilimleri yoktur. Ve gerçekte onu katletmediler.

Enam Suresi 100. Ayet:

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (99)

100. Ve O, O’dur ki o gökten sıvı indirdi de her şeyin bitkisini onunla çıkardık ki ondan da yeşillikler çıkardık. Ondan birbiri ile benzerlikte karıştırılabilir olan ve olmayan, birbiri üstüne yığılmış taneler ve hurmaların tomurcuklarından taneli salkımlar ve üzüm bahçeleri ve zeytin ve nar çıkardık. Ürün verdiklerinde ürünlerine ve olgunlaşmalarını gözlemleyin. Kesinlikle işte ondadır o inanan toplum için mutlak ayetler.

Enam Suresi 142. Ayet:

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (141)

142. Ve O, O ki çardaklı ve çardaksız bağları ve ürünü çeşitli ekin ve hurmaları ve farklılıkları olan ve farklılıkları olmayan zeytin ve narı inşa edendir. Ürün verdiği zaman ürününden yiyin ve devşirildiği dönem hakkını yerine getirin ve israf etmeyin. Kesinlikle O, o müsrifleri sevmez.

Rad Suresi 17. Ayet:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (16)

17. De ki: “O göklerin ve o yeryüzünün Rabbi kimdir?” De ki: “Allah’tır”. De ki: “Allah’tan başka evliya mı edinirsiniz? Onlar kendilerine yarar veya zarar sağlamaya malik değillerdir. De ki: “O kör ve o gören aynı düzeyde midir? O karanlıklar ve o aydınlık eşit midir?”. Yoksa Allah’a birtakım ortaklar mı kıldılar? Onlar O’nun biçimlendirmesi gibi biçimlendirirler de o biçimlendirme onlar üzere farklı da olsa çok benzer mi gelir? De ki: “Allah her şeyin biçimlendiricisidir. Ve O, o bir tek olandır, o baskın olandır”.

Zümer Suresi 24. Ayet:

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (23)

24. Allah, O, o anlatımın en güzelini ikil çok benzeşen bir kitap olarak indirdi. Onlar ki Rabblerinden çekinenlerin derileri ondan ürperir. Sonra derileri ve kalpleri Allah’ın zikrine doğru yumuşar. İşte o, Allah’ın hidayetidir (rehberliğidir). Allah onunla uygun gördüğüne hidayet eder. Ve Allah kimi şaşırtırsa ki onun için hidayet edenlerden kimse yoktur.

Müteşabih kelimesini açıkladıktan sonra şimdi müteşabih ayetler örnekler verelim. Yani aynı şeyi ifade edip ve fakat farlılığı da olan ayetlere bakalım.

Nur Suresi 45.(44.) Ayet:

يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ

45. Allah o geceyi ve o gündüzü bir merkez etrafında döndürür. Kesinlikle işte ondadır o basiret sahipleri için mutlak ibret.

Zümer Suresi 6. Ayet:

خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ

O, o gökleri ve o yeryüzünü o gerçek ile biçimlendirdi. O geceyi o gündüzün üzerine küresel sarar ve o gündüzü o gecenin üzerine küresel sarar. Ve Güneş’i ve Ay’ı hizmete sundu. Hepsi belli bir son için akar. Dikkat edin! O, o yaptırım güçlüdür, o çok hoşgörülüdür.

Yukarıdaki iki ayetin birinde geceyi gündüzün üzerine küresel sarar denirken diğerinde bir merkez etrafında döndürdüğünden bahsedilmektedir ki her ikisi de farklı açıdan birbirini tamamlayan ayetlerdir. Müteşabih ayetlerdir. Biri bir olayın bir özelliğini diğeri ise diğer özelliğini açıklar.

Taha Suresi 23. Ayet:

وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى (22)

Ve elini kanadına doğru çek. Diğer bir ayet olarak kusursuz yuvarlak bembeyaz çıkar.

Kasas Suresi 33. Ayet:

اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ

Elini yakanın içine doğru koy. Kusursuz yuvarlak bembeyaz çıkar (Shen halkası). Ve o çekinilen kanadını kendine çek (Nekhbet). Ki o ikisi Firavun ve ileri gelenlerine Rabbinden iki veridir. Kesinlikle onlar yoldan çıkmış bir toplum oldular”.

İki ayette de Musa’nın eliyle yaptığı bir hareket anlatılmaktadır. Birinde kanattan bahsedilmektedir. Oysa diğerinde yakadan bahsedilmektedir. Kanat mı? Yoksa yaka mı? Oysa her ikisi de doğru olduğuna göre yaka yapan bir kanattan bahsedilmektedir. Bu kanat Antik Mısır Dinindeki Yaratıcı Tanrı’nın (Atum, Allah) resulü olan akbaba şeklindeki Wadjet yani Cebrail’dir. Mısır dininde bir kanadı havada, diğer kanadı yaka yapacak şekilde kapalı duran akbaba kuşu şeklindedir.

Şimdi kıraatlerden doğan farklı anlamlara bakalım.

Alıntı: Maide Suresi 7. ayetteki Örneği (Ayakların Meshi ya da Yıkanması): Maide 7. ayetin konumuzu ilgilendiren kısmı “ مْكَ ُجل ُرْ َ َوأ ُر ُؤو س ُكْم ب ْ َو ن ا ْم َس ُحوا َك ْعبَي ْ لَى ال “ إ “…başınızı mesh edin, ayaklarınızı da topuklarınıza kadar yıkayın…” bu ayetteki مْكَ ُجل ُرْ َ أ lafzının ل‘ını Nâfi, İbn Amir, Hafs, Kisâî ve Yakup fetha ile, İbn Kesîr, Ebû Amr, Ebubekir Şube, Hamza, Ebû Cafer ve Halef kesra ile okumuşlardır.59 Burada ل fethalı okunduğunda mana “…ayaklarınızı topluklara kadar yıkayın…”, ل‘ın kesralı okunması durumunda mana “…ayaklarınızı topluklara kadar meshedin…” şeklinde olmaktadır. Bu durumda bir hareke değişikliği ile gerçekleşen bu kıraat farklılığı iki ayrı uygulamayı içeren bir farklılığa sebep olmaktadır.

Oysa benim anladığım iki kıraatten de bahsedileni içermektedir. Yani ayaklarımı yıkarken mutlaka mesh ederim. Mesh kelimesi “dokunmak” demektir. Ayaklarımı yıkarken dokunarak yıkarım. Ve bildiğim kadar da abdest alanlar da hep bu şekilde yapar. Ayağını sadece akan suyun altına tutmak veya ayağını sadece su birikintisine sokmak bu kıraatlerden dolayı yeterli değildir. Çünkü iki kıraatin de içerdiği bilgiler uygulanmalıdır.

فَا ص لي َن ” ayet. 57 âm'En/6ْ َح َّق َو ُهَو َخْي ُر ال ْ ُّص ال ُقَي” “O (Allah) hakkı anlatır ve O, doğru hüküm verenlerin en hayırlısıdır” şeklindedir. Bu ayette geçen صُّ ُقَي kelimesini Nâfi, İbn Kesîr, Asım ve Ebû Cafer ق‘ın dammesi, ص‘ın şedde ve dammesi ile yukarıdaki şekilde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise ق‘ın sükûnu ve ص yerine kesralı ض harfi ile ض يَقْ şeklinde okumuşlardır.61 Bu durumda “duyurur, anlatır, hikâye eder” anlamına gelen صُّ ilk şeklindeki يَقُ kıraat ile okunduğunda anlam yukarda verdiğimiz gibi, “O hakkı anlatır” şeklindedir. İkinci kelime olan ve “ayırıp bitirir, kesip atar, hüküm verir”62 anlamına gelen ض okunan ile يَقْ kıraat farklılığında ise mana “O hakkıyla hüküm verir.” anlamına gelmektedir. Burada anlam “O hak olana hükmeder” ya da “O gerçeği yapar”63 şeklinde de ifade edilebilir. Buradaki kıraat farklılıkları hem iki ayrı kelime olarak görünmekte ve hem de iki kelime iki farklı anlamı ifade ettiği için Allah hakkında iki farklı gerçeğe vurgu yapmaktadır. Bu iki okuyuş sayesinde anlam zenginleşmiş ve iki lafızla daha fazla mana vurgulanmıştır. Bu önemli bir etki olmaktan başka aynı zamanda kıraat farklılıklarının manaya katkısı olarak da nitelendirilebilir.

Bakara 222 Örneği (Hayzın Bitmesinde Vat'ın Hükmü): Bakara Suresi 222. ayetin konumuzla ilgili kısmı, “…َولا َض حي مَ ْ َساء ف ي ال الن ْ ُوا زل فَا ْعتَ ْط ُهْر َن َى َي َربُو ُه َّن َحتَّ ْقَت...” “...bu sebeple ay halinde olan kadınlardan uzak durun. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın…” şeklindedir. 54 İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed b. Hâleveyh b. Hamdân el-Hemedânî en-Nahvî, Muhtasar fî şevâzi’l-Kur'an, Kahire 1995, s. 11; Ebû Hayyân, Bahru’l-muhît, I, 456; Râzî, Muhammed b. Ömer, Mefâtihu’l-ğayb, (Tefsiri Kebîr), Mısır 1938, II, 45. Bu kıraat şaz bir kıraattir. Bu kıraat farklılığını buraya almamızın sebebi şaz bir kıraatin manaya olan etkisinin bilinmesi, ayrıca bu şekildeki şaz bir kıraate kurra itibar etmemesine rağmen, fukahânın cumhurunun hüküm bina etmesine ilişkin bu bilgilerin konumuzu daha belirgin hale getireceğini düşünmemizdir. 55 İbn Cinnî, el-Muhteseb, I, 612; İbn Rüşd, Bidâyetü’l-müctehid, I, 602; Nevevî, elMecmû', VIII, 103; 56 İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 410. 57 Nevevî, el-Mecmû', VIII, 104, Ayrıca bk. İbn Rüşd, Bidâyetü’l-müctehid, I, 613; İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 411. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı:39 Yıl: 2015/2 (163-181 s.) 175 ْط ُهْر َن geçen ayette Bu َي lafzını Asım’dan rivayetinde Ebubekir Şube, Hamza, Kisâî ve Halef ط ve ه‘nin şedde ve fethası ile ن َرْه َّطَّ َي ,diğerleri ise ط‘nın sükûnu ve ه‘nin fethası ile ْط ُهْر َن َي şeklinde okumuşlardır.

Yukarıdaki bahiste farklı okunan kelimeyi bitme, tükenme olarak anlamak sonucu değiştirmeyecektir. Zaten bitmeden de temizlenmek anlamsız olacaktır. Ayetin devamında “ki temizlendikten sonra onlara varın” cümlesi hayzın bitişini teyit etmektedir.

Anlaşıldığı gibi farklı kıraatler ile bir çok müteşabih ayetler açığa çıkmaktadır. Her biri başka bir ayrıntıyı açıklamaktadır. Kısacası farklı kıraatlerden doğan farklı anlamlar müteşabihlerdir. Asla başka bir ayet ile çelişki oluşturmaz ve hükmü değiştirmez. Uygulamada ise ayrıntıyı açıklayıcıdır. En doğrusu her kıraatten doğan anlamı da ayrı benzeşen ayetler olarak bilip anlamak ve uygulamaktır.

Son sözümü Ali İmran Suresi 8. Ayet meali ile bitiriyorum:

 O, O ki sana o kitabın indirdi. O kitabın anası olan kesin anlamlı ayetler ondandır. Diğerleri ayrıntıda farklı çok benzerleridir ki o kalplerinde saptırma meyli olan kimselere gelince de fitne edinmek ve kendilerine göre yorumlamak için onların ayrıntıda farklı çok benzerlerine tabi olurlar. Ve onların yorumunu sadece Allah ve o bilimde o derinleşmiş olanlar bilir. Onlar derler ki: “Ona inandık; hepsi Rabbimizin indindendir”. Ve o loblar sahiplerinden başkası iyice düşünüp akıl etmez.