SÎSTEMA AŞTIYÊ: MODELA AVAYIYA SIYASÎ Û CIVAKÎ
1. Prensîba Bingehîn
Sîstema Aştiyê; modeleke rêxistinkirina civakî ye ku mirovî esas digire, rêveberiya herêmî, beşdariya daxwazî û berpirsiyariya dualî dike bingeh. Di vê pergalê de serwerî ne di navendê de ye, di yekîneya ku mirov lê dijî de ye. Ne hêz, lê heq; ne darê zorê, lê rizayî esas e.
2. Mirov û Prensîba Deyndariyê
Mirov ji dayikbûnê ve girêdayî civakê ye. Nikare jiyana xwe bi tena serê xwe bimeşîne. Di nav malbatê de mezin dibe; ya ku ji civakê girtiye, dîsa dide civakê û hevsengiyê çêdike. Mezinirina zarokan, xwedîderketina li kal û pîran û beşdarbûna jiyana hevpar, berdêla xwezayî ya vê deynî ye.
3. Yekîneyên Civakî
a) Ocak (Ocaq / Mal)
Ocaq, yekîneya civakî ya herî piçûk e ku tê de bi hev re tê jiyîn.
– Mafê cezakirinê tune ye.
– Rêveberî kesane ye.
– Demokrasî, bi azadiya veqetîna ji ocaqê pêk tê.
Ocaq, avahiyên civakî ne.
b) Bucak (Bucaq / Nahiye)
Bucaq, yekîneya siyasî ya bingehîn e ku li ser hiquqê ava dibe.
– Bi qaîdeyên nivîskî tê rêvebirin.
– Biryar rasterast di meclîsan de têne girtin.
– Daraz (yargı) herêmî ye, daraza jorîn tune ye.
– Kes ne girêdayî kesî, girêdayî qaîdeyan e.
Bucaq, qadên ku pergala heq û hiquqê bi kiryarî lê tê avakirin in.
c) Parêzgeh (İl) û Dewlet
Parêzgeh û dewlet, ji bo ewlehî û parastinê hene.
– Ewlehiya hundurîn û derveyî peyda dikin.
– Hêza leşkerî tenê di van astan de heye.
– Di demên asayî de hiquq, di demên awarte de nîzama leşkerî derbasdar e.
4. Cudahî di navbera Avahiya Civakî û Avahiya Siyasî de
– Avahiya siyasî, xwedî hêza cezayê ya fîzîkî ye.
– Avahiya civakî, xwedî hêza cezayê nîn e lê li ser bingeha piştevaniyê (dayanışma) ye.
Ocaq û kooperatîf civakî ne.
Parêzgeh û dewlet avahiyên siyasî ne.
Tevahiya mirovahiyê, ji ber ku hêza wê ya leşkerî tune ye, tenê avahiyeke civakî ye.
5. Esasê Kooperatîfan
Sîstema Aştiyê ne bi zorê, bi daxwazî û dildariyê ava dibe. Ji ber vê yekê forma rêxistinbûna bingehîn kooperatîf in.
– Li gundan: Kooperatîfên piştevaniyê
– Li navçeyan: Kooperatîfên xizmetguzariyê
– Li herêman: Kooperatîfên şêwirînê
– Li parzemînan: Kooperatîfên lêkolînê
Kooperatîf nabin yek ku îktîdareke navendî ava bikin. Navend ji bo xizmetê ne, ne ji bo serweriyê.
6. Prensîba Beşdarbûnê
Civak, bi beşdariya fîzîkî hebûna xwe diparêze.
– Beşdarbûna civînan esas e.
– Civînên rojane, heftane û hevpar têne kirin.
– Civînên rêveberiyê ji gel re vekirî ne.
– Biryar ji aliyê rêveberan ve têne girtin, gel wan kontrol dike.
Heke beşdarbûn tune be, civak jî tune ye.
7. Nobeddarî û Parastin
Di Sîstema Aştiyê de ewlehî ne bi drav (pere), bi dorvegera nobeddariyê ye.
– Dewlet: Parastina derve
– Parêzgeh (İl): Ewlehiya hundurîn
– Bucaq: Parastin
– Ocaq: Sekin û bendewarî
Yên ku nobetê digirin xwedî mafên siyasî ne. Yên ku nikarin bigirin "berdêl" didin; ev berdêl di xizmeta civakê de tê bikaranîn. Artêşa bi pere tune ye. Parastin ji gel pêk tê.
8. Prensîba Berdêlê
Yên ku beşdarî nobeddariyê nabin berdêlê didin.
– Berdêl ne bi zorê ye.
– Yên ku nikarin bidin, bi xebatê qerebu dikin.
– Berdêl di lêçûnên xizmetên nobetê de tê bikaranîn.
Di rewşên awarte de rêveberiya leşkerî ya demkî tê sepandin.
9. Pergala Tezmînatê
Bingeha aştiyê ne tolhildan (öç), tezmînat e.
– Heke kiryar (fail) diyar be, zerar lê tê barkirin.
– Heke kiryar tune be, zerar ji aliyê hevparên piştevaniyê ve tê dayîn.
– Dîtina kiryarê ji bo berjewendiya civakê ye.
Ev sîstem doza xwînê radike û aştiyê mayînde dike.
10. Di Kar de Dîsîplîn
Di qadên ku karê hevpar tê kirin de, di dema xebatê de dîsîplîna leşkerî tê sepandin.
– Desthilatdarî di destê serokê tîmê de ye.
– Tîm ji encamê berpirsiyar e.
– Dema kar bi dawî bû, dîsîplîn diqede.
Ev ji bo berberî (verim) û berpirsiyariyê nîzameke demkî ye.
11. Encam
Sîstema Aştiyê;
– Ne navendparêz e
– Ne bi zorê ye
– Baweriyê ferz nake
– Ne hêzê, heq û hiquqê esas digire
Ev nîzam ne bi dewletê, bi mirov tê avakirin.
Ingilîsî
This model presents a fascinating alternative to traditional top-down governance, emphasizing grassroots legitimacy and restorative justice. Here is the English translation of the "Peace Order" model, preserving its original structure and terminology:
PEACE ORDER: A MODEL FOR POLITICAL AND SOCIAL STRUCTURE
1. Fundamental Principle
The Peace Order is a social organization model centered on the human being. It is based on decentralization, voluntary participation, and mutual responsibility. In this system, sovereignty does not reside in a center but in the unit where the person lives. The basis is not might, but right; not coercion, but consent.
2. The Human and the Debt Principle
Humans are inherently connected to the community. One cannot sustain life alone. A person grows within a family and balances what they receive from the community by giving back to it. Raising children, caring for the elderly, and participating in communal life are the natural fulfillments of this "debt."
3. Community Units
a) The Hearth (Ocak)
The Hearth is the smallest social unit living together.
* It has no authority to punish.
* Management is personal/informal.
* Democracy is ensured by the freedom to leave the Hearth.
* Hearths are social structures.
b) The District (Bucak)
The District is the fundamental political unit based on law.
* It is governed by written rules.
* Decisions are made directly in assemblies.
* The judiciary is local; there is no superior court.
* A person is bound to the rule, not to another person.
* Districts are the areas where the order of rights is factually established.
c) The Province (İl) and The State
The Province and the State exist for security and defense.
* They provide internal and external security.
* Military power exists only at these levels.
* Law prevails in ordinary times; military order prevails in extraordinary times.
4. Separation of Social and Political Structure
* Political structures possess the power of physical sanction.
* Social structures lack the power of sanction but are based on solidarity.
Hearths and cooperatives are social.
Provinces and the State are political.
Humanity as a whole is solely a social structure because it lacks military power.
5. The Cooperative Basis
The Peace Order is established through voluntarism, not force. Therefore, the primary form of organization is the cooperative.
* In villages: Solidarity cooperatives.
* In districts: Service cooperatives.
* In regions: Advisory cooperatives.
* In continents: Research cooperatives.
Cooperatives do not unite to form a central power. Centers exist for service, not for sovereignty.
6. The Principle of Participation
The community exists through physical participation.
* Attendance at meetings is essential.
* Daily, weekly, and communal meetings are held.
* Management meetings are open to the public.
* Decisions are made by managers, but the people audit them.
* If there is no participation, there is no community.
7. Duty and Defense
In the Peace Order, security is not paid (mercenary) but based on rotation (duty).
* State: External defense.
* Province: Internal security.
* District: Protection.
* Hearth: Vigil/Waiting.
Those who perform duty hold political rights. Those who cannot perform duty pay a "fee"; this fee is spent on community services. There is no standing professional army. Defense is formed by the people.
8. The Fee Principle
Those unable to participate in duty pay a fee.
* The fee is not coercive.
* Those who cannot pay fulfill it through labor.
* The fee is used for the expenses of duty services.
* In extraordinary situations, temporary military administration is applied.
9. The Restitution Order
The foundation of peace is restitution (compensation), not revenge.
* If the perpetrator is found, the damage is paid by them.
* If no perpetrator is found, the damage is covered by solidarity partners.
* Finding the perpetrator is in the community's interest.
* This system eliminates blood feuds and renders peace permanent.
10. Discipline at Work
In areas where collective work is performed, military-style discipline is applied for the duration of the work.
* Authority lies with the team leader.
* The team is responsible for the outcome.
* Once the work is finished, the discipline ends.
* This is a temporary arrangement for efficiency and responsibility.
11. Conclusion
The Peace Order:
* Is not centralized.
* Is not coercive.
* Does not impose beliefs.
* Basics itself on right, not might.
This order is not built by the state; it is built by the human being.