Medeniyet-4: Osmanlı, Ortadoğu ve Küresel Güç
Önceki yazılarla birlikte okunmasını tavsiye ederek kaldığımız yerden devam…
Yirminci yüzyıl boyunca kapitalizm ile sosyalizm arasındaki rekabet, ekonomik modellerin karşılaştırılmasının ötesine geçerek devletlerin meşruiyetini, toplumsal örgütlenme biçimlerini, bilimsel araştırma politikalarını ve uluslararası ittifakları belirleyen küresel bir mücadeleye dönüşmüştür.
Ancak bu rekabet, her iki sistemin de kendi içinde farklılıklar barındırdığını ve ekonomik başarıların yalnızca ideolojik tercihlerle açıklanamayacağını göstermiştir.
Sanayileşme, tarımsal üretkenlik, eğitim düzeyi, teknolojik kapasite, kurumların niteliği ve uluslararası ticaretle kurulan ilişkiler, farklı ülkelerin gelişme süreçlerinde belirleyici rol oynamıştır. Bu nedenle yirmi birinci yüzyılın ekonomik ve siyasi düzenini tartışırken kapitalizm ile sosyalizmi yalnızca birbirine karşıt iki ideolojik etiket olarak değil, üretim, bölüşüm, özgürlük, adalet ve devletin sorumlulukları konularında farklı cevaplar geliştiren tarihsel modeller olarak ele almak gerekir.
***
Osmanlı Hinterlandı, Ortadoğu ve Küresel Güç Mücadelesi
Yirminci yüzyılın başı, Osmanlı Devleti’nin çözülüşü, Birinci Dünya Savaşı’nın yıkıcı sonuçları ve Ortadoğu’nun siyasi coğrafyasının yeniden şekillenmesi nedeniyle İslam dünyasının tarihinde büyük bir kırılma noktası olmuştur.
Osmanlı Devleti’nin yüzyıllar boyunca farklı dinî, etnik ve dilsel toplulukları aynı siyasi yapı içerisinde barındırmış olması, imparatorluğun bütün dönemlerinde ve bütün bölgelerinde eşitlikçi bir düzenin bulunduğu anlamına gelmese de farklı toplulukların ortak siyasi kurumlar etrafında yaşama tecrübeleri bakımından önemli bir tarihsel miras oluşturmuştur. Osmanlı hinterlandında yer alan Balkanlar, Kafkaslar ve Ortadoğu, imparatorluğun dağılmasının ardından yalnızca sınırların değiştiği bölgeler olmamış, aynı zamanda yeni devletlerin kurulduğu, nüfus hareketlerinin yaşandığı ve uluslararası güç mücadelelerinin yoğunlaştığı alanlara dönüşmüştür.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan yeni siyasi düzen, Osmanlı coğrafyasındaki toplulukların bir bölümünü farklı devletlerin sınırları içerisinde bırakırken diğerlerini göç, sürgün, mübadele ve zorunlu yer değiştirme gibi ağır tarihsel tecrübelerle karşı karşıya getirmiştir.
***
Bu gelişmelerin sonucunda Ortadoğu’nun sınırları, yönetim biçimleri ve ekonomik ilişkileri yeniden düzenlenmiş; petrol başta olmak üzere doğal kaynaklar, uluslararası güç rekabetinin ve devletler arası stratejik ilişkilerin önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir. Bölgenin doğal kaynaklarının dünya ekonomisi açısından taşıdığı önem, dış müdahalelerin tek nedeni olmasa da enerji güvenliği, ticaret yolları, askerî üsler ve bölgesel ittifaklarla birlikte değerlendirildiğinde Ortadoğu’nun uluslararası siyasetteki ağırlığını açıklayan temel etkenlerden birini oluşturmuştur.
Ucuz emeğe erişim, hammadde kaynaklarının denetimi ve küresel üretim zincirlerinin genişlemesi, gelişmiş ekonomilerin uluslararası ekonomik ilişkilerindeki önemli çıkar alanları arasında yer almıştır.
Ortadoğu’daki bütün siyasi gelişmeleri yalnızca dış güçlerin kaynakları kontrol etme arzusuna indirgemek, bölge ülkelerinin kendi kararlarını, toplumsal dinamiklerini, siyasi çatışmalarını ve tarihsel sorumluluklarını göz ardı etmek anlamına gelir.
Bölgenin geleceğini anlamak için dış müdahaleler kadar otoriter yönetimleri, kurumsal zayıflıkları, ekonomik eşitsizlikleri, toplumsal kutuplaşmaları ve siyasi katılım sorunlarını da değerlendirmek zorundayız.
(Devamı var)