İPEK YOLU ve ÇİN

Prof.Dr.Sabri TEKİR

Sn. Cumhurbaşkanımız Erdoğan merakla ve heyecanla beklenen seyahatini yaptı ve Trump ile olan görüşmesini gerçekleştirdi. 20 dakika süren görüşmede gündeme getirilebilenler oldu getirilemeyenler oldu. İki ülke arasındaki lişkilere ne virgül, ne de nokta kondu, ama "noktalı virgül" konulduğu ise muhakkak. Görüşmenin kuşkusuz olumlu sonuçları olacak ve bir süredir iki ülke arasındaki gerginlik önemli ölçüde azalacak.

Biz ise ABD seyahati öncesinde Çin'e yapılan ziyaret konusu üzerinde duracağız. Çünkü, bu ziyaret, basınımızda yeteri kadar yer almadı. ABD ziyaretinin gölgesinde kaldı. Halbuki, Cumhurbaşkanımızın Pekin'de katıldığı toplantı dünyanın geleceğini, güç dengelerini, demografik ve kültürel yapısını yeniden şekillendirmede ciddi ve büyük etkiler meydana getirebilecek küresel ölçekli önemli bir proje ile ilgiliydi. Bir yazarın söylediği gibi " Çin'i daha da büyütecek dünyanın en büyük projesi", yeni İpek Yolu. Takdim edildiği şekliyle Tek Kuşak Tek Yol (One Belt One Way).

Çin tarafından uzun süredir dillendirilen İpek Yolu Projesi, dünya liderleri önünde dünya kamuoyuna iki boyutlu olarak takdim edildi: İpek Yolu Ekonomik Kuşağı ve Deniz İpek Yolu. Projenin birinci kısmı yani "İpek Yolu Ekonomik Kuşağı", Çin'den (Pekin) başlayacak, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, İran ve Türkiye üzerinden geçecek, Avrupa topraklarında önce Polonya'ya, oradan da Fransa ve Belçika'ya ulaşacak, geriye dönerek İtalya'da son bulacaktır. Böylece, modern İpek Yolu Çin'i, Asya ülkelerini Avrupa ile birleştirecek bir proje olacaktır.  Karada gerçekleştirilecek bu projenin bir açıdan tamamlayıcısı olacak "Deniz İpek Yolu" ise, yine Çin'in Doğu ve Güney sahillerinden başlayacak, Vietnam, Malezya, Endonezya, Bengladeş, Sri Lanka'dan Afrika'da Kenya sahillerine ulaşacak, oradan da Aden Körfezi ve Kızıldeniz yoluyla Mora yarımadasına ve İtalya'ya (Venedik) varacaktır. Böylece, her iki proje İtalya'da sona ermiş olacaktır.

Çin tarafından dünyaya sunulan bu proje realize edilebilecek midir? Finansmanı hangi devlet veya devletler tarafından sağlanacaktır? Batılı ülkeler bu projeyi salt ekonomik açıdan mı ele alacaklar, yoksa projeye siyasi anlam ve amaçlar yükleyerek karşı çıkacaklar veya destek mi sağalayacaklardır? Bu tartışmalar uzun süre devam edecek gibi. Ancak, bu projeyi hedefleyen "Asya Altyapı Yatırım Bankası" bu arada hemen kuruluverdi. Bunun yanında, proje maliyetinin üçte birinin, hatta yarısının Çin tarafından karşılanacağı haberleri de gelmekte.

İpek Yolu Projesinin her iki boyutu ile Japonya, Kore gibi ülkeler ile zaten hareketli bir deniz ticaret trafiğine sahip Malezya, Endonezya, Hindistan gibi ülkeler ve projenin etki alanının dışında kalan İngiltere, Almanya, ABD  'nin nasıl bir politik tepki geliştirecekleri henüz belli değildir. Muhtemel bir çıkar çatışmasının askeri çatışmalara dönüşmesi ne derece mümkündür, bu da henüz belli değildir.

Bu projeyi sadece ticari boyutu ile değerlendirmek eksik olacaktır. Çünkü, tarihi İpek Yolu yüzlerce yıl Doğu ile Batı'yı birbirine bağlamış, İpek Yolu güzergahında yer alan kentler, ülkeler hem ekonomik yönden zenginleşmişler, hem de bu bölgelerde son derece parlak, yüksek kültür ve medeniyet havzaları oluşmuştur. Çin'in önderlik ettiği bu proje de benzer sonuçlar meydana getirebilecektir.

Modern İpek Yolu Projesi, uzun süredir gelişmekte olan Türkiye - Çin ilişkilerini çok daha üst düzeylere çıkarabilecektir. Türkiye doğu ile batı yol çatısında yer almaktadır. Bu konumunun sadece ticari meyveleri olmayacak, siyasi güç merkezi olma imkanını da sağlayacaktır. Enerji ağı ile birlikte değerlendirildiğinde, küresel boyutlu ekonomik, siyasi çatışma ve anlaşmazlıkların merkezi haline gelme riski ve bunun getireceği komplikasyonlar da vardır.

Karada ve denizde şimdiye kadar genelde ABD ve İngiltere gibi ülkelerin kontrolünde bulunan ticaret yollarını, özellikle Hind Denizindeki inisiyatifi Çin'in eline geçirecek bu proje güzergahta bulunan kent ve ülkelerde ciddi değişimler meydana getirecektir. Demografik ve kültürel değişikliklere neden olacaktır. Mülkiyet yapısını farklılaştıracaktır. Bunun yanında, kalkınma ve altyapı yatırımlarının, dış politikaların, kültür, insan kaynakları, turizm vb. konularda yapılacak yatırımların koordinasyonunu gerektirebilecektir. Başka bir deyişle, ekonomik, sosyal ve kültürel değişimler yanında bu konularda entegrasyonu da gerekli kılabilecektir. Ne demişler: Kültür, inanç ve değerler deve katarlarının sırtlarında çuvallara yapışık olarak taşınırlar.
20 Mayıs 2017