ÇİN ve ORTADOĞU
Prof.Dr.Sabri TEKİR

Çağımızda dünyada üç büyük güç merkezi var: ABD, Rusya ve Çin. Yirminci yüzyılın ikinci yarısı ABD ile Rusya (SSCB) arasındaki rekabetle geçti. Yirmi birinci yüzyılda büyük güçlerin hangi devletlerden oluşacağı ise az çok belirgin hale gelmiş gibi: ABD, Rusya ve Çin. Güçler dengesi sacayağı haline geldi, yani üçlendi.

1990'lı yıllardan başlayarak günümüze kadar düzenli şekilde ekonomik yönden büyüyen Çin, yayılmacı emellerini gizleyerek dünyanın en büyük ekonomik, siyasî, askerî ve beşerî gücü haline gelmiş durumdadır. Çeşitli ülkelerde yaşayan Çinliler da dahil 1,5 milyarı bulan bir nüfus gücüne sahip. Cari döviz kuruna göre 10.8 trilyon dolar olan GSYH'sı satınalma gücü paritesi (SGP)'ne göre 19.5 milyar doları aşıyor. ABD'nin GSYH'sı ise 18 trilyon dolar dolayında. Çin, yeni sisteme geçtiği 1990'lardan itibaren 2014 yılına kadar ortalama %10 dolayında büyüme göstermiş, o yıldan sonra ise yine %6.5 dolayında büyümesini sürdürmektedir. Aynı dönemde ABD'nin ekonomik büyümesi ise yıllık ortalama %2.5 dolayındadır. Yani, Çin'deki ekonomik büyüme ABD'nin iki katından fazladır.

ABD ve Çin, atbaşı bir ekonomik güce sahip gibi görünürse de ABD, borç limiti olan 20 trilyon doları aşan bir borca sahip. Çin'in ise uluslararası rezervleri son derece yüksek. Bu rezervler 2010 yılında 2.8 trilyon dolar civarında iken, 2014 yılında 3.9 trilyon dolara, 2016 yılında ise 4.2 trilyon dolara yükselmiş bulunmaktadır. Çin'in yıllık 256 milyar dolarlık cari hesap fazlası vardır. Bu fazlalıkların yatırım amaçlı kanalize edildikleri "Çin Yatırım Fonu (Çin Varlık Fonu)" 1.6 trilyon dolarlık bir varlığa sahip. Bu yapısıyla Çin, yabancı ülkelerde 2011 yılında 74.7 milyar dolar olan yatırımlarını 2015 yılında 127.6 milyar dolara yükseltme imkanını bulabilmiştir.

Çin, Yatırım Fonu bakımından Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) (1.2 trilyon dolar) ile birlikte en yüksek varlık gücüne sahip iki ülkedir. . Bu iki ülke 10 milyar dolarlık "Ortak Stratejik Yatırım Fonu" kurmuşlardır. Fonun kurulma amacı " iki ülke arasındaki ekonomik ve ticari işbirliğini güçlendirmek, derinleştirmek, bölgesel ortaklarla işbirliğini ve iletişimi pekiştirmek" olup, yapacağı faaliyetlerde Asya ve Avrup ülkelerini hedef alacağı belirtilmiştir. Çin, zaten öteden beri Ortadoğu, Avrupa ve Afrika'ya yaptığı ihracatın %60'ında BAE sınır kapılarını kullanmaktaydı. Dünyanın en büyük iki yatırım fonuna sahip bu iki ülkenin bir araya gelmesi, bölgede ekonomik ve ticari alanda önemli ve etkili bir aktörün rol alacağı anlamına gelmektedir.

Bölgede şimdiye kadar en çok yatırım yapanlar ABD ve Avrupa ülkeleri idi. Çin'in etkili bir aktör olarak devreye girmesi bölgedeki güç dengelerini değiştireceği muhakkaktır. Ortadoğu'da savaşan, güç mücadelesi yapan, kaotik ortamdan bir türlü kurtulamayan, böylece gittikçe güç kaybına uğrayan ülkelerin yanında son derece barışçıl, yayılmacı emeller taşımayan, ekonomik imkandan mahrum ülkelere imkan sağlayan bir üslup ve görüntü içindeki Çin hem önemli bir güç haline gelmekte, hem birçok ülke için adeta koruyucu melek rolünü üstlenmiş olmaktadır.

Çin, Irak'tan İran'a, Mısır'dan Suudi Arabistan'a ve İsrail'e kadar tüm Ortadoğu ülkeleriyle ekonomik ve ticari ilişkilerini geliştirmeye, pekiştirmeye ve bölgede nüfuz sahibi olmaya çalışmaktadır. Mesela, Batılı  ülkelerin tüm yaptırımlarına rağmen Çin, İran'ın en büyük ticari ortağı konumundadır. İran'ın petrol sahalarında Çin'in petrol şirketi SINOPEC ile Çin Milli Petrolleri'nin milyarlarca dolarlık yatırımı bulunmaktadır. Çin aynı zamanda altyapı yatırımlarında son derece aktif durumdadır. İran ile Çin arasında sürekli artan ekonomik ve ticari ilişkiler sonucu 1997 yılında 2 milyar dolayında olan ticaret hacminin şimdilerde 50 milyar dolara yükselmesi sonucunu doğurmuştur.

Çin, Arap Baharı sonrasında siyasi ve toplumsal dönüşüm yaşayan Mısır ve Tunus gibi ülkelerle de ekonomik ve ticari ilişkilerini istikrarlı şekilde geliştirmektedir. Özellikle yüz milyona yaklaşan nüfusu ile Mısır, Çin için önemli bir pazar durumundadır. Herşeyden önce Çin tarafından Avrupa'ya yapılan ihracat ve ithalatın %60'ına yakını Suveyş Kanalı üzerinden gerçekleştirilmektedir. Hint Okyanusu'ndan Kızıldeniz güzergahı ile Akdeniz'e, oradan da Atlas Okyanusu'na uzanan yolda bu kanal önemli bir yer işgal eder. Suveyş bu nedenle Akdeniz ve Hint Okyanusu ticareti için gerçek bir kilit nokta konumundadır. Böyle olmakla birlikte, Mısır'da süregelen istikrarsızlığı da gözününde bulundurarak İsrail'in Kızıldeniz'deki Eliyot Limanı ile Akdeniz kıyısındaki Aşdod Limanı ve bu iki liman arasındaki "Red-Med" demiryolu kargo projesine de özel önem vermektedir. Yani Pekin için Kahire ve Telaviv ile olan ilişkileri sıcak tutmak stratejik önemi haizdir.

Çin, bölgede sadece ekonomik açıdan değil kültürel açdan da etkili olmaya çalışmaktadır. Çin kültürünü ekonomik ve ticari alanda yayılma silahı olarak kullanmakta, bunun için kurduğu Konfüçyüs Enstitüsü'nün Şubelerini devreye sokmaktadır. Çin bunları yaparken diğer Batılı ülkelerden farklı olarak, bölgedeki ülkelerin siyasi egemenlikleri ve ekonomik kaynakları üzerinde potansiyel tehdit unsuru olmaksızın, barışçıl, uzlaşmacı ve "kazan - kazan" esasına göre yürütmeyi tercih etmektedir.
Ortadoğu ve Afrika bölgesinde Çin etkinliği, üzerinde daha fazla durulmayı  gerektiriyor diye düşünüyorum.
25 Mart 2017