HOLLANDA (AB) KRİZİ

Prof.Dr.Sabri TEKİR 

On gündür ülkemiz ile AB arasında ciddi bir kriz yaşanıyor. İlişkiler iyice gerilmiş durumda. Bakanlarımızın Almanya ve Hollanda başta olmak üzere birçok AB ülkesinde referanduma ilişkin propaganda konuşmalarına müsaade edilmemesi, önceden düzenlenmiş programların da iptal edilmesi, hatta bir bakanımızın polis marifetiyle Hollanda'dan sınırdışı edilmesi gerginliğin temel nedeni. Her iki taraf da ellerindeki kartları açmakla meşgul. Bir yıl önce Rus uçağının düşürülmesi sonrası Türkiye ile Rusya arasındaki gerginlik sırasında karşılıklı atışmalara benzer bir durum yaşanıyor. Hollanda'daki seçimler ve Türkiye'deki referandum nedeniyle anlaşmalı veya belli bir amaca yönelik kontrollü bir kriz değilse diplomasi ile bağdaştırılması zor bir süreç yaşanıyor.

Hollanda AB ülkeleri içinde şimdiye kadar kayda değer bir kriz yaşamadığımız bir ülke. Avrupa'nın küçük fakat ekonomik yönden son derece etkili ve hareketli ülkesi. Küçük olmasına karşın tarımsal teknoloji bakımından dünyanın en gelişmiş ve en verimli ülkelerinden biri. Bundan başka, bir dönem uzak doğu ülkelerine kadar sömürge imparatorluğu kurmuş, Endonezya gibi büyük bir İslam ülkesini asırlarca yönetmiş bir ülke. Avrupa'da ırkçılık duygularının en yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor. Ancak, toplumsal düzen bakımından en önemli kentlerinden birinin belediye başkanının Müslüman biri olmasını saygıyla karşılayabilecek olgunluğa sahip.

Hollanda 2000'li yılların başından beri Türkiye ekonomisi açısından çok kritik bir konumda. O tarihlere kadar ülkemize gelen doğrudan yabancı sermaye yatırımları bakımından Fransa ilk sırada yer alıyordu. Fransa Türkiye'deki yatırımlarını ilaç, otomotiv, sigorta, çimento vb. stratejik sektörlerde ve TSK gibi stratejik kurumlar aracılığı ile yapıyordu. OYAK ve bünyesindeki şirketler Fransız sermaye ortaklıkları idi. Yani, Fransa'nın Türk siyasi sistemi üzerindeki etkisi sebepsiz değildi. Sonra, sıralamada bir değişiklik oldu ve Hollanda ilk sıraya geçti.

Hollanda ile Türkiye ekonomileri içiçe entegre hale geldiler. Ülkemizde AVM'lerde raflarda yer alan yüzlerce gıda, temizlik ve diğer tüketim maddeleri Hollanda menşe'li. Hollandalıların benzin istasyonlarından finans piyasasına kadar yüzlerce firması faaliyet gösteriyor. İNG Bank, ABN Amro, Credit Europe Bank, NN Sigorta finans piyasasında faaliyet gösteren Hollanda firmaları. Shell, Philips ve TomTom Navigasyon da yine Hollanda firmalarından. Özellikle parfüm, temizlik (deterjan) malzemeleri sektörü ise Hollanda firmalarının tam egemen oldukları alan. Aynı durum gıda sektörü için de söz konusu.

Türkiye'de çok farklı sektörlerde 2711 Hollanda şirketinin 22 milyar dolarlık sermaye yatırımı vardır. İki ülke arasında 6.6 milyar dolarlık ticaret  hacmi vardır ve bunun 3.589 milyon doları bizim Hollanda'ya ihracatımız, 3 milyar  doları ise bizim ithalatımızdır. Türkiye'nin Hollanda'ya ihracatı genelde hazır giyim konfeksiyon ürünlerinden oluşmakta ve Hollanda bu sektördeki ithalatının yüzde 10'nunu Türkiye'den sağlamaktadır. Hollanda'da Türk vatandaşlarının kurdukları şirketlerin 2015 yılı cirosu 9 milyar doları geçmektedir.

Tablo çok net. Kendi içinde doğal entegrasyon halindeki iki ekonomiden bahsediyoruz. Böyle bir yapıda tek taraflı operasyonel siyasi karar imkanları sınırlıdır. Ne Türkiye ne de Hollanda ve Almanya ekonomik çıkarlarını, huzur ve refahını hele seçim kaygılarıyla siyasilerin siyasi olmayan tavır, eylem ve sözleriyle riske edecekleri düşünülemez.  Mavi Marmara nedeniyle İsrail ile yaşadığımız gerginliği hatırlayalım. Her iki ülke söylemlerinde geri adım atmak zorunlu kaldılar. Uçak düşürme olayının akabinde her iki ülke şiddet ve tehdit içeren söylemlerden özür dahil geri adım atmak zorunda kalmıştır.  Hollanda krizi de kuşkusuz  benzer şekilde sonuçlanacaktır.

Son yıllarda komşularımızla farklı nedenlerle gerginlikler yaşıyoruz. İsrail, Mısır, Suriye, Rusya, İran vb. ülkelerle yaşanan krizler. Şimdi de AB ve özellikle Almanya ve Hollanda ile ilişkilerde ortaya çıkan krizler. Ancak, unutmamak gerekir ki arka arkaya ve belirli bir yoğunluğun üstündeki kriz(ler) toplumda psikolojik yorgunluğa ve kırılmalara neden olabilir. Sosyo - psikolojik kırılma siyasete, yönetime ve her safhadaki karar alıcılara güveni sarsar. Çünkü, Rusya konusunda olduğu gibi kriz etkisini siyasi boyutun ötesine taşıyor, ekonomik maliyetleri ile çok geniş kitleleri mağdur hale getiriyor. Yaygın hale gelen mağduriyetler  toplumsal kırılmaları da ortaya çıkarabiliyor. Kırılan vazoyu neyle ve nasıl yapıştırırsanız yapıştırın asla eskisi gibi olmayacaktır. Rusya ile olan ilişkilerde olduğu gibi. Krizin olumsuz etkileri hala giderilebilmiş değil. Doğrudur, devletin  itibar ve şerefini korumak gerekir. Tarih boyunca adeta sanat haline gelmiş "diplomasi" bunun için vardır. Son zamanlarda gerçekten "diplomasi sanatı"nı iyi ve etkili şekilde icra ettiğimizi söyleyebilir miyiz? Yoksa küçümsediğimiz diplomasiye mağlup mu oluyoruz?
17 Mart 2017