EKSEN KAYMASI

Prof. Dr. Sabri TEKİR

Bir ülkenin dış politikada ciddi değişiklikler yapmak istemesine, öteden beri bağlı olduğu ittifaklar yerine yeni ittifaklar arayışına girmesine siyasi literatürde "eksen kayması" adı verilir. Tanzimattan bu yana Türkiyenin "batı eksen"li bir politika takip ettiği, Cumhuriyet döneminde ve hatta 2. Dünya Savaşının zor şartlarında dahi  "Batı eksenli" politikadan vazgeçmemiş olduğu ve batılı müttefiklerden kopmamaya çalıştığı bir gerçektir.

Bununla birlikte, Türkiye çeşitli dönemlerde Batı ile olan ekonomik, siyasi ve askeri ilişkilerinde gerginlikler yaşamıştır. Bu gerginlik dönemlerinde   "eksen değişikliği" argümanını hep ileri sürmüştür. Kıbrıs sorununun alevlendiği 1960'lı yillarda İsmet İnönü Avrupa'ya mesaj vermek istediğinde " Yarın yeni bir dünya kurulur ve Türkiye orada yerini alır" demiştir. Yine 1974  Kıbrıs Barış Harekatından sonra Batı'nın ambargo uygulamasına karşı Türkiye "İslam Konferansı"na ev sahipliği yaparak "alternatif eksen arayışı" mesajı vermek istemiştir. 1997 yılında İslam ülkeleri arasında imzalanan D-8 anlaşması da benzer bir mesaj niteliğindeydi.

Türkiye  Batı ile ilişkilerinde mutat gerilimlerin ötesinde hayli yoğunluklu bir gerilim ortamı yaşamaktadır. Gerilimin zirve yaptığı şu sıralarda, sayın Cumhurbaşkanımızın Pakistan ve Özbekistan ziyaretleri sırasında ŞİÖ ( Şangay İşbirliği Örgütü) ile ilgili yaptığı açıklama Türkiye'de eksen kayması tartışmalarını yeniden ateşlemiştir. Aslına bakılırsa bu tartışmalar Ak Parti iktidarının kurulmasından birkaç yıl sonra Sayın Abdullah Gül'ün Cumhurbaşkanlığı ve Sayın Ahmet Davudoğlu'nun Dışişleri Bakanlığı zamanından beri sürmektedir. Ancak, şimdiki açıklama devletin başı yani Cumhurbaşkanı  tarafından yapılmıştır ve önemlidir.

Türkiye özellikle Arap baharının başladığı tarihten beri kendisini Batının tehdidi altında hissetmektedir. Tunus, Libya, Mısır, Yemen ve Bahreyn'de, el'an Suriye'de uygulanan ve dalga dalga Türkiye'ye doğru gelişmekte olan Batılı ülkelerin saldırıları Türkiye'yi bu tehdit algılamasında haklı çıkarmaktadır. Suriye olaylarının sınırımızda ülkemizi bir savaşa mecbur bırakması halinde NATO'nun Türkiye'yi savunma konusunda çekimser kalabileceğine ilişkin açıklamalar bu tehdit algılamasını daha da pekiştirmiştir. Son olarak 15 Temmuz darbe teşebbüsüne karşı batılı ülkelerin takındığı tavır da yara alan ilişkiler üzerine tuz biber ekmiştir.

Bu yeni eksen arayışının çok yönlü başka nedenleri de vardır: AB'nin Türkiye'ye yaklaşımı ve 53 yıldır bir türlü sonuçlandırılmayan üyelik süreci; ABD ve AB ülkelerinin Türkiye'deki terör örgütlerine destek vermesi; ABD ve AB ülkelerinin 15 Temmuz darbe teşebbüsüne hala destek verir tavırları; ABD ve AB ülkelerinin Irak, Aganistan,  Suriye gibi ülkelerde uyguladığı politikaların bu ülkelerin güvenilirliklerine gölge düşürmesi; Rusya ve Çin liderliğinde ekonomik, siyasi, askeri ve kültürel boyutu ile Asya ve Avrasya'da gittikçe güçlenen ve etkili hale gelmekte olan bir ittifakın (ŞİÖ) doğmuş olması; Rusya'nın Türkiye'deki darbe teşebbüsünün başarısız olması konusundaki destek ve yardımları, bu nedenler arasında sayılabilir.

Batı, her zaman Türkiye'nin Ortadoğu ülkeleri ile yakın ilişki içinde olmasına, kendi kontrolü altında ve çıkarlarına uygun olması koşulu ile olumlu bakmıştır. Daha da önemlisi ilişkilerin gelişmesine destek de vermiştir. Ancak, Türkiye ne zaman Batıdan daha bağımsız ve kendi çıkarını merkez alan politikalar geliştirme gayreti içine girmişse, bu ilişkilerden ve politikalardan endişe duymuş ve rahatsız olmuştur. Batılı devletlerin bu rahatsızlıklarına rağmen Türkiye'nin  kendi jeopolitik ve jeostratejik konumuna uygun politikalar geliştirmek zorunda olan bir ülke olduğu da bir gerçektir. Tarihsel mirası, misyonu için bu son derece önemlidir. Gelecekteki güvenliği, gelişmesi, büyümesi, güçlenmesi, bulunduğu coğrafyada liderlik üstlenecek konuma gelebilmesi için bu tür bağımsız politikalara ihtiyaç vardır.

Yine Türkiye bilmelidir ki, bağımsız ve kendi çıkarlarının yanında bölge ülkeleri ile ortak refah prensibine uygun geliştireceği politikalardan rahatsız olmayacak büyük ve güçlü ülke yoktur. Buna Rusya ve Çin de dahildir. Nitekim,  Rusyanın Suriye konusunda takındığı tavır bunun açık göstergesidir. Dolayısıyla, Türkiye tarihinin en kritik dönemlerinden birini yaşadığı şu sıralarda dikkatli ve etkili adımlar atarak geleceğini şekillendirmelidir. Eksen değiştirme ekonomik, siyasi ve hatta sosyal hayatta yüksek şiddette deprem etkisi meydana getirebilir, sarsıntı ve kırılmalara neden olabilir. Eksen kaymasının muhtemel taribatının bilinci ile Türkiye şayet gerekiyorsa bu değişim sürecini, İran'daki Musaddık iktidarını  devirme benzeri politikalara fırsat vermeme feraset ve basiretiyle yönetmenin yollarını geliştirerek götürmelidir.
24 Kasım 2016