AYI İLE YATAĞA GİRMEK

Prof. Dr. Sabri TEKİR

İsmet İnönü’ye izafe edilen bir söz vardır: “Büyük devletlerle iş tutmak ayı ile yatağa girmeye benzer.” Bu söz, bizim gibi ülkelerin gelişmiş büyük güçlerle olan ilişkiler söz konusu olduğunda çok tekrar edilir, özellikle ABD ve SSCB ile olan ilişkilerde dikkatli olunması bağlamında kullanılırdı. Bunca tecrübesi ile İnönü dış politika konusunda her zaman dikkatli olmuştur. Nitekim 27 Mayıs İhtilâli’nden sonra başbakanlık görevinde bulunurken  1964 yılında ortaya çıkan Kıbrıs krizinde müdahale girişiminde bulunduğunda meşhur Johnson mektubu denilen ültimatom ile karşılaşmıştı. Ültimatomda “Türkiye’nin müdahale kararı almadan önce müttefiklerine danışması gerektiği”, “Bu savaşın Sovyetler Birliğinin de Türkiye’ye müdahale ihtimalini doğuracağı”, “NATO’nun böyle bir durumda Türkiye’yi savunma konusunda isteksiz olacağı” ifade edilmiş, “ABD’nin Türkiye’ye sağladığı askeri malzemenin bu müdahalede kullanılmasına izin verilmeyeceği” açıkça belirtilmişti. Evet, İsmet İnönü bu sözünde haklıydı.

İsmet Paşa’nın bu sözünü hatırlamamın sebebi şuydu: Bir dönemin meşhur polis şeflerinden, Emniyet Genel Müdürlüğü de yapmış, aynı hükümette o İçişleri Bakanı olarak birlikte görev yaptığımız sayın Mehmet Ağar 15 Temmuz Darbesini Araştırma Komisyonuna verdiği ifadede ilginç şeyler söyledi. Ağar ifadesinde: “Ben şube müdürüyken sol örgütlerin ardında Rusya var sanırdım. Meğerse sadece TKP’yi desteklermiş SSCB. Bu örgütlerin ardında Batı varmış. Zaten sol örgütler de bizim sandığımızın tersine zararsız, eline bıçak almamış insanlar çıktı… Solcuların şiddete bulaştığı önyargısını yıllarca gözümüzde büyüttük.” Aslına bakılırsa Sovyetler Birliği’nin çözülmesine kadar olayı algılama tarzımız böyleydi. Halbuki her on yılda bir kaderimizi çizen darbeler zinciri Batılı güçler tarafından oluşturulan unsurlarca gerçekleştiriliyordu. Tıpkı yaşadığımız 15  Temmuz darbe teşebbüsünde olduğu gibi.

İkinci Dünya Savaşı sonrası Türkiye’nin dış politika yazgısı ABD ve SSCB’nin başını çektiği iki kutuplu dünyada yaşanan soğuk savaşın gelgitleri arasında oluştu.  Ülkemizde yaşanan ve derin izler bırakan politik istikrarsızlık, kutuplaşma, darbeler, ekonomik krizler hep bu gelgitlerin izlerini taşımıştır.

27 Mayıs İhtilâli ve Menderes’in idamı bu iki kutup arasındaki mücadele ile de ilişkilendirilmiştir. Hatta Başbakan Menderes’in darbe ile düşürülmemiş olsaydı 2 Temmuz 1960 tarihinde Moskova’ya önemli bir ziyaret gerçekleştireceği çok yazılmıştır. Yine, DP’nin bir grup toplantısında Menderes’in şöyle dediği bilinir: “ Bu memleketin 14 senedir asabını yorduk, yıprattık. Hiçbir memleket, bu kadar kesin bir siyasi faaliyete muhatap olmamıştır, zemin teşkil etmemiştir. Vatandaşlar ikiye ayrıldılar. Kahvehanelerini ayırdılar, ailelerini, karılarını ayırdılar. İki hasım karargah halinde, yani NATO ile Sovyet Bloku haline mevki ettik.” O dönemde ABD  adeta Türkiyenin velinimeti idi ve Türkiye bunun ceremesini ödüyordu.

Menderes, Rusya ile olan siyasi ve ekonomik ilişkileri düzeltmek ve geliştirmek istiyordu. Türkiye ile Rusya iki komşu ülkeydi. İlişkilerin düzeltilmesi iki ülkenin özellikle Türkiye’nin çıkarına idi. 1959 yılından itibaren dost sohbetlerinde, düzenlenen mitinglerde bu konuya temas ediyor ve Sovyetlerle ilgili olumlu sözler söylüyor, Moskova’ya göz kırpıyordu. Birçok DP’li Menderes’in idamının öncelikli sebepleri arasında bu Sovyetlere yönelme eğiliminin bulunduğunu söyler. Hatta bu dönemde bir büyükelçimizin Moskova’yı ziyareti olay olmuş ve uyarılara neden olmuştu. “Soğuk savaşın henüz hızını kaybetmediği bir dönemde, NATO üyesi bir müttefikin Amerika’dan izin almadan Moskova ile diyalog kurmaya çalışması, NATO içinde ve hür dünyada siyasi dalgalanmalara yol açacak nitelikte bir olaydı. Amerikalılar Rıza Şah Pehlevi’yi uyardılar. Türkiye nereye gidiyordu? CENTO’nun sonu mu yaklaşıyordu? (Semih Günver, “Fatin Rüştü Zorlu, s. 133).

27 Mayıs ihtilalini yapanlar, Menderes’in idamına neden olanlar ne derece Amerikan yanlısı idiler, Amerika’nın ihtilaldeki rolü ne idi? Bu konularda kesin bir şey söylemek belki mümkün değildir. Ancak iki önemli husus Amerikan bağlantısının işareti kabul edilmiştir. İlki, 27 Mayıs darbe hazırlıklarından haberdar olan CIA’nin bu darbe hazırlıklarını Menderes hükümetine bildirmediğidir. Amerikan yönetimi ile bu kadar  dostane ilişkileri bulunan Menderes hükümetine darbe teşebbüsünün haber verilmemesi, darbe sonrasında sanki Türkiye’de hiçbir şey olmamış gibi kayıt düşülmemesi ilginç değil midir? İkincisi ise, 27 Mayıs müdahalesini yapanların darbe sonrası konumlarıydı. İhtilal sonrasında darbeci unsurlarla ilgili hiçbir tasfiye gerçekleştirilmemiş, tersine  Milli Birlik Komitesi (MBK) üyeleri terfi ettirilmiş, darbe sonrası düzenlenen 1961 Anayasası’nda tabii senatörlük ihdas edilerek ömürlerinin sonuna kadar senatörlük koruması altına alınmışlardı.

Menderes hükümeti Moskova ile işbirliği içine girmemişti. Veya girmesine fırsat verilmemişti. Ortak ekonomik girişimlere de imza atmamıştı. Veya atmasına  müsaade edilmemişti. Dönemin dünya konjonktüründe iki blok arasında sert bir mücadele hüküm sürüyordu. Moskova ile ilişki kurma niyetinin izharı bile iyi karşılanmıyordu. Türkiye’nin jeopolitik ve jeostratejik konumu NATO bünyesinde oluşmuş Batı bloku açısından çok önemli ve vazgeçilmezdi. O halde Batı Bloku aleyhine en küçük sapmaya müsamaha edilmemeliydi. Nitekim öyle oldu ve Menderes dünya konjonktürünün ve Moskova ile ilişki kurma niyetinin kurbanı oldu.