NÊRÎNEKE SOSYOLOJÎK LI SER SÛREYA ESRÊ

Xwendineke Şaristaniyê ya li Ser Bingehê Civakê

Destpêk

Sûreya Esrê, her çend di warê dirêjahiyê de yek ji sûreyên herî kurt ên Quranê be jî, ji aliyê kûrahiya wateyê ve wekî "manîfestoya şaristaniyê" ye. Ev sûreya ku di tefsîrên kevneşopî de bi giranî li ser bingeha exlaqê kesane û îmanê dihat şîrovekirin, dema

bi çavê sosyolojiyê lê tê nêrîn; teoriya civakî ya gerdûnî, qanûnên hilweşîna civakî û rizgariya kolektîf derdixe pêş.

Di vê gotarê de Sûreya Esrê ne wekî deqeke dîndariya ferdî, lê wekî modeleke sosyolojîk di çarçoveya piştevaniya civakî, pergala ewlehiyê, nîzama hilberînê û berdewamiya exlaqî de tê girtin.

1. “Esr”: Pêvajoya Dîrokî û Berhema Civakî

Îfadeya “Wel Esr” ne tenê nîşana herikîna demê ye, lê nîşana encamên civakî yên ku di dawiya pêvajoyeke dîrokî de derdikevin holê ye.

Peyva “Esr”:

* Dema zivirinê (zextê)

* Dema dirûnê (hasat)

* Encama serdemekê

* Dema hesabpirsînê

Ji aliyê sosyolojîk ve ev yek nîşan dide ku her civakek xwedî pêvajoyeke hilberînê û qonaxeke encamê ye.

Civak:

* Nirxan hildiberînin

* Saziyan ava dikin

* Piştevaniyê pêş dixin

* Di encamê de berhemeke dîrokî didin

Sûreya Esrê balê dikişîne ser vê çerxa dîrokî û vê pirsê dipirse:

Di dawiya nîzama civakî de encama derketî holê qezanc e yan hîsran (zirar) e?

2. “Mirov di Hîsranê de ye”: Qanûna Hilweşîna Kolektîf

Ayeta “Innel insane lefî husr” ne nîşana hîsraneke ferdî, lê nîşana hilweşîneke kolektîf e. Peyva “mirov” li vir hemû pergala mirovahiyê temsîl dike.

Ji aliyê sosyolojîk ve hîsran:

* Windakirina baweriya civakî

* Rizîna saziyan

* Qonaxbûna piştevaniyê

* Xurîna edaletê

* Parvenekirina dadperwerane ya hilberînê

Di civakekê de ferd dewlemend bibin jî, heger pergal edaletê hilneyet, ew civak bi giştî di nav hîsranê de ye. Ev rewş dişibe têgeha “anomî” ya di sosyolojiya modern de: Belavbûna nîzama civakî ya di encama hilweşîna pîvanan (norman) de.

3. Çar Şertên Civakî yên Rizgariyê

Sûreya Esrê rizgariyê ne wekî xelasiyeke ferdî, lê wekî pêvajoyeke avakirina kolektîf pêşkêş dike. Çar şert hene û bi gihandeka “û” (vav) bi hev ve hatine girêdan; yanî hebûna her çaran bi hev re mecbûrî ye.

1. Îman – Avakirina Civaka Ewle

Îman ne tenê baweriyeke metafîzîk e; hilberandina ewlehiyê ye.

* Wateya Sosyolojîk: Peymana civakî, emniyeta dualî, kefaleta hevdu û pabendbûna saziyî.

Heger di civakê de ewlehî/bawerî tune be, aborî, hiqûq û siyaset hildiweşe. Îman binesaziya ewlehiyê ava dike.

2. Karê Çê (Salih Amel) – Dabeşkirina Kar û Exlaqê Hilberînê

Peyva "Amel" karê ku ji bo kesên din tê kirin îfade dike.

* Di Sosyolojiyê de: Dabeşkirina kar, pisporî û piştevaniya fonksiyonel e.

Teoriya Durkheim a derbasbûna ji "piştevaniya mekanîk" ber bi "piştevaniya organîk" ve li vir bersiva xwe dibîne. "Salih Amel" hilberîna lihevhatî ye; pergaleke ku tê de her parçe ji bo berjewendiya giştî dixebite.

3. Şîretkirina Heq – Sazîbûna Edaletê

"Heq" tê wateya para bi pîvan.

* Şîretkirina Heq: Avakirina mekanîzmaya edaletê, hişyarkirina li hember neheqiyê, zindîgirtina hiqûqê û avakirina kontrola civakî.

Dema ku edalet di civakê de ne daxwazeke ferdî, lê bibe berpirsiyariyeke kolektîf, pergal ji hilweşînê rizgar dibe.

4. Şîretkirina Sebrê – Li Ber Xwedana li Hember Krîzan

Sebr li vir ne pasîfbûn e, berxwedan e.

* Beramberiya Sosyolojîk: Birêvebirina krîzan, berdewamiya saziyî û kapasîteya civakî ya ji bo xwe-berhevkirinê.

Bêyî sebrê, civak di krîza yekem de belav dibe. Sebr granîta civakî ye ku pergalê ji parçekirinê diparêze.

4. Modela Civakî ya Sûreya Esrê

Sûre hevkêşeyeke şaristaniyê ava dike:

Ewlehî + Hilberîn + Edalet + Berxwedan = Rizgariya Civakî

Heger yek ji van her çar hêmanan kêm be, pergal hildiweşe:

* Tenê îman → Civakeke mîstîk

* Tenê amel → Mekanîzmaya kapîtalîst

* Tenê gotina heq → Pevçûna îdeolojîk

* Tenê sebr → Civakeke pasîf

Dema ku her çar bi hev re bin, şaristaniyeke bîrewer û hevseng ji dayik dibe.

Encam

Sûreya Esrê ne tenê deqeke exlaqî ye; qanûneke civakê ye.

Civak ber bi kêliya dirûna dîrokî ve diçin. Heger pergala ewlehiyê neyê avakirin, exlaqê hilberînê pêk neyê, edalet nebe sazî û bi sebrê li ber krîzan berxwedan neyê kirin, mirovahî di nav hîsranê de dimîne.

Rizgarî ne ferdî, kolektîf e. Îman bi civatê, amel bi dabeşkirina kar, heq bi hiqûqê û sebr bi piştevaniyê wate qezanc dike.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa