DEWLET, ARTÊŞ Û ABORÎ

Di Çarçoveya Sîstemeke Netewî ya Nûjen de**

Kurte

Ev meqale, di çarçoveya zanista siyasî ya nûjen de, avahiya dewletê bi sê bingeha bingehîn re disekine: serwerî, hêza parastinê (artêşa netewî) û sîstema aborî. Di vê nêrînê de dewlet ne tenê avahiyeke siyasî ye, lê her weha rêxistinek civakî û aborî ye. Ji bo ku dewletek bi awayekî domdar û serbixwe bixebite, pêwîst e ku hêzên leşkerî û pergalên aborî bi iradeya gel re li hev bin. Ev meqale, wekî alternatîf, Marketên Gel wekî modela aborî ya kooperatîfî pêşniyar dike.

1. Têgeha Dewletê û Avahiya Wê

Dewlet wekî kesayetiya hiqûqî û siyasî li ser bingeha welat, netewe û serwerî tê avakirin. Di dîroka mirovahiyê de, dewlet her gav bi şertên civakî, aborî û cografî re guherîye. Dewlet avahiyeke zindî ye; heke di nav wê de hevsengî tunebe, bêkar û bêdomdar dibe.

Ji ber vê yekê, nirxandina dewletê divê bi rêbazeke giştî were kirin, ne bi nêrîna yek-alî. Dewlet, mîna mirovekî ku ruh û bedenê wî bi hev re girêdayî ne, bi hêzên siyasî, leşkerî û aborî bi hev ve dixebite.

2. Artêşa Netewî wekî Hêmana Serweriyê

Artêşa netewî ne tenê hêzeke şerî ye, lê herî pêşî alava parastina iradeya netewî ye. Dewlet bê artêşa xwe ya netewî nikare serweriya xwe biparêze.

Di vê çarçoveyê de, artêşa netewî:

ji gel derdikeve û ji bo gel dixebite,

li ser bingeha qanûn û kontrola sivîl tê rêvebirin,

ne ya hizbekê ye, ne ya kesekî; ya neteweyê ye.

Ji 16 salî heta 60 salî, her kes bi şertên diyarkirî di parastina welatê de cih digire. Ev sîstem, bi perwerde, tecrûbe û berpirsiyariyê, artêşek bi milyonan kesan çêdike ku di heman demê de gel û parastin bi hev re girêdayî dimînin.

3. Hêza Aborî û Pirsgirêka Pereyê

Aborî yek ji hêmana herî girîngên dewletê ye. Lê dîrok nîşan dide ku pere bi tenê nikare adalet û hevsengiya civakî pêk bîne. Ji ber vê yekê, li vir pere wekî armancek ne, lê wekî amûrek tê hesibandin.

Li şûna girêdayîbûna temam bi pereyê, ev nêrîn modela aborî ya alternatîf pêşniyar dike ku li ser hilberîn û danûstandina rast e, ne li ser spekulasiyon û sermayeya bêçand.

4. Marketên Gel: Modela Aborî ya Kooperatîfî

Marketên Gel wekî bingeha sîstema aborî tê pêşniyarkirin. Ev model li ser kooperatîfan ava dibe û gel li navenda wê ye.

Di vê sîstemê de:

her tişt ku gel hilberîne, bi rêya kooperatîfê tê kirîn û tê firotin,

sûk û market ne tenê cihê firotinê ne, lê her weha navendên rêxistin û hevrêziyê ne,

danûstandin bi rêya kartên sûkê tê kirin, ne bi pereyên klasîk.

Marketên Gel, girêdayîbûna hilberîneran bi bazarên derve kêm dike û ewlehîya aborî ya gelê xurt dike. Gund, bajar û bajarok di heman pergalê de bi hev re têkildar dibin.

5. Hevpeyvîna Dewlet, Artêş û Aborî

Dewlet, artêş û aborî sê stûnên bingehîn in. Heke yek ji wan lawaz be, yên din jî nikarin bi awayekî rast bixebitin.

Dewlet qanûn û rêxistinê pêk tîne,

Artêş serwerî û ewlehiyê diparêze,

Marketên Gel jî aborîya gel bi xweserî û adaletê rêve dikin.

Ev sê hêz, heke di nav hevsengiyeke rast de bin, dikarin bingehê dewleteke civakî, serwer û domdar biafirînin.

Encam

Ev meqale nîşan dide ku dewlet ne tenê bi siyasî û leşkerî tê avakirin, lê her weha bi modela aborî ya li gorî şertên gel. Artêşa netewî û Marketên Gel, wekî du alavên bingehîn, dikarin hem serwerî û hem jî xwe-rawestîya civakî pêk bînin.

Dewleta ku artêşa xwe ji gel re, û aborîya xwe ji bo gel ava dike, dewleteke bi bingeh û bi pêşeroj e.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa